न्यायदेवता २.० (यंत्रमाया कथा क्र. २)

२०३२ साल. भारतीय न्यायव्यवस्थेत एक अभूतपूर्व क्रांती झाली होती. देशभरातील न्यायालयांमध्ये लाखो खटले वर्षानुवर्षे प्रलंबित असायचे. न्यायाधीशांची कमतरता, मानवी चुका, भ्रष्टाचार आणि दबावाखाली दिले जाणारे चुकीचे निकाल या सर्व गोष्टींवर उपाय म्हणून सरकारने 'प्रोजेक्ट न्यायदेवता' लागू केला होता. 'न्यायदेवता २.०' ही एक अत्यंत प्रगत आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स सिस्टिम होती, जी कोणत्याही मानवी हस्तक्षेपाशिवाय १००% अचूक न्यायदानाचा दावा करत होती. सुरुवातीला फक्त दिवाणी खटल्यांसाठी वापरली जाणारी ही सिस्टिम आता फौजदारी आणि दहशतवादी खटल्यांचेही निकाल देऊ लागली होती.
मुंबईतील 'हाय-टेक विशेष न्यायालया'त आज प्रचंड शांतता होती. कोर्टरूममध्ये न्यायाधीशांच्या खुर्चीवर कोणताही माणूस बसलेला नव्हता. त्याऐवजी एका मोठ्या काळ्या काचेच्या स्क्रीनवर निळ्या रंगाचा एक त्रिमितीय (Holographic) तराजू चमकत होता. हाच तो 'परफेक्ट जज' होता.
कटघऱ्यात चोवीस वर्षांचा समीर देशमुख उभा होता. त्याच्या चेहऱ्यावर घाम साचला होता आणि तो भीतीने थरथर कापत होता. तो एका आयटी कंपनीत काम करणारा एक सामान्य तरुण होता. त्याच्यावर कोणताही प्रत्यक्ष गुन्हा केल्याचा आरोप नव्हता, तरीही त्याला बेड्या ठोकून इथे उभे करण्यात आले होते.
कोर्टरूमच्या प्रेस गॅलरीत कबीर राऊत हा 'सत्यशोधक' या न्यूज पोर्टलचा वरिष्ठ पत्रकार बसला होता. कबीरने आपल्या कारकिर्दीत अनेक मोठे घोटाळे उघडकीस आणले होते. पण आजचा खटला त्यालाही अस्वस्थ करत होता.
"सर्वांनी शांतता राखावी. सिस्टिम आता निकाल जनरेट करत आहे," कोर्टरूमच्या स्पीकर्समधून एक धीरगंभीर, यांत्रिक परंतु स्पष्ट मराठी आवाज घुमला. तो 'न्यायदेवता २.०' चा आवाज होता.
सर्व वकिलांनी आणि प्रेक्षकांनी श्वास रोखून धरला.
"आरोपी क्रमांक ४०५, समीर देशमुख. सिस्टिमने तुमच्या सर्व डेटा पॉइंट्सचे विश्लेषण केले आहे. तुमचा इंटरनेट ब्राउझिंग हिस्ट्री, तुमची सोशल मीडियावरील वागणूक, तुमचे डिलीट केलेले चॅट्स, तुमच्या स्मार्टवॉचवरून मिळालेला तुमच्या हृदयाच्या ठोक्यांचा डेटा आणि तुमची अनुवांशिक पार्श्वभूमी... या सर्व गोष्टींचे सखोल अल्गोरिदमिक मॉडेलिंग केल्यानंतर, सिस्टिम या निष्कर्षावर पोहोचली आहे."
समीरने डोळे घट्ट मिटले.
सिस्टिम पुढे म्हणाली, "पुढील पाच वर्षांच्या कालखंडात, तुम्ही एका मोठ्या दहशतवादी संघटनेच्या संपर्कात येण्याची शक्यता ९९.८% आहे. तुमच्या मानसिकतेचे विश्लेषण सांगते की तुम्ही समाजावर अत्यंत क्रुद्ध आहात. येत्या काही वर्षांत तुम्ही शहरात एक मोठा नरसंहार घडवून आणाल, ज्यामध्ये अंदाजे ५०० हून अधिक निष्पाप लोकांचा बळी जाईल, असे सिस्टिमचे 'प्रेडिक्टिव्ह मॉडेल' (भविष्यवेधी प्रारूप) सांगते."
कबीरच्या शेजारी बसलेला त्याचा सहकारी रोहन कुजबुजला, "कबीर सर, हे काय चाललंय? हा मुलगा तर काहीच बोलत नाहीये."
"शांत बस रोहन, मला ऐकू दे," कबीरने लक्ष केंद्रित करत म्हटले.
"न्यायदेवता सिस्टिमचा मुख्य उद्देश समाजाचे रक्षण करणे हा आहे. ५०० लोकांचे प्राण वाचवण्यासाठी एका संभाव्य धोक्याला नष्ट करणे हाच अचूक आणि गणितीय न्याय आहे. त्यामुळे, 'प्रिव्हेंटिव्ह थ्रेट ॲक्ट' (प्रतिबंधात्मक धोका कायदा) अंतर्गत, न्यायदेवता २.० सिस्टिम आरोपी समीर देशमुखला... फाशीची शिक्षा सुनावत आहे. हा निकाल अंतिम असेल."
कोर्टरूममध्ये एकच खळबळ उडाली. समीरच्या आईने तिथेच हंबरडा फोडला आणि ती बेशुद्ध पडली.
समीर कटघऱ्याचे लाकूड घट्ट पकडून ओरडू लागला, "नाही! हे खोटं आहे! मी कोणालाही मारलेलं नाही! मी एक साधा इंजिनिअर आहे. मी कधी कोणाला साधं मारहाण सुद्धा केलेली नाही! तुम्ही मला त्या गुन्ह्यासाठी शिक्षा कशी देऊ शकता, जो मी अजून केलेलाच नाहीये? हा वेडेपणा आहे! मला वाचवा!"
पण त्याची विनवणी ऐकायला तिथे कोणी मानवी न्यायाधीश नव्हताच. स्क्रीनवरील निळा तराजू चमकला आणि सिस्टिम स्लीप मोडवर गेली. पोलिसांनी बळजबरीने समीरला खेचत बाहेर नेले.
कबीर सुन्न होऊन ते सर्व पाहत होता. तो वेगाने बाहेर आला आणि त्याने समीरच्या वकिलाला, ॲडव्होकेट शिंदेंना गाठले.
"शिंदे सर! हे काय होतं? एका अल्गोरिदमच्या अंदाजावर कुणाला फाशी कशी दिली जाऊ शकते?" कबीरने संतापाने विचारले.
शिंदे हताशपणे म्हणाले, "कबीर, आता न्याय आपल्या हातात राहिला नाहीये. 'प्रेडिक्टिव्ह जस्टिस' हा नवीन कायदा सरकारने पास केला आहे. सिस्टिम जे मानते ते अंतिम सत्य असते. आपण याच्या विरोधात सर्वोच्च न्यायालयातही जाऊ शकत नाही, कारण सर्वोच्च न्यायालयाचा डेटाबेस देखील आता न्यायदेवता २.० शी जोडला गेला आहे. मी समीरला वाचवू शकत नाही."
कबीरच्या डोक्यात विचार चक्रीवादळासारखे फिरत होते. तो थेट आपल्या ऑफिसमध्ये पोहोचला. त्याचा मुख्य संपादक, मंगेश, आपल्या केबिनमध्ये बसला होता. कबीरने केबिनचा दरवाजा जोरात उघडला.
"मंगेश, मला फ्रंट पेजवर एक कव्हर स्टोरी हवी आहे. 'न्यायदेवता की खुनी अल्गोरिदम?' हे टायटल असेल," कबीरने आपला लॅपटॉप डेस्कवर आदळत म्हटले.
मंगेशने चष्मा खाली करत कबीरकडे पाहिले. "तू वेडा झाला आहेस का कबीर? न्यायदेवता सिस्टिम हा सरकारचा ड्रीम प्रोजेक्ट आहे. त्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करणं म्हणजे देशद्रोहाचा खटला अंगावर ओढवून घेण्यासारखं आहे. आणि तू हे विसरतोयस की या सिस्टिममुळे गेल्या दोन वर्षांत शहरातील गुन्हेगारी ६० टक्क्यांनी कमी झाली आहे."
"अरे पण ती गुन्हेगारी कमी करण्यासाठी निष्पाप लोकांना मारत आहे!" कबीर ओरडला. "आज समीरला फाशी सुनावली गेली. का? कारण मशीनला 'वाटतं' की तो भविष्यात गुन्हेगार बनेल. मंगेश, मशीन फक्त भूतकाळातील डेटावर चालते. माणसाचे भविष्य हे त्याच्या निर्णयांवर ठरते, गणितावर नाही. समीरचा ब्राउझिंग हिस्ट्री बघितला गेला. अरे, एखाद्याने इंटरनेटवर क्राईम थ्रिलर शोधले किंवा दहशतवादावर माहिती वाचली, म्हणजे तो दहशतवादी बनतो का? हा एक सिस्टिमिक एरर आहे आणि मला तो उघड करायचा आहे."
मंगेशने दीर्घ श्वास घेतला. "मी तुला ही स्टोरी छापू देणार नाही. तू भावनांच्या आहारी जात आहेस."
"ठीक आहे. मग मी माझ्या वैयक्तिक ब्लॉग आणि सोशल मीडियावर हे पब्लिश करेन. पण मी शांत बसणार नाही," कबीरने ठामपणे सांगितले आणि तो केबिनमधून बाहेर पडला.
त्याच रात्री कबीर आपल्या फ्लॅटमध्ये कॉफीचा मग घेऊन लॅपटॉपवर बसला होता. त्याने समीरच्या पार्श्वभूमीवर सखोल संशोधन सुरू केले. समीरचे बँक अकाउंट्स, त्याचे सोशल मीडिया पोस्ट्स, त्याचे कॉलेजचे रेकॉर्ड्स... सगळं काही अत्यंत नॉर्मल होतं. मग न्यायदेवता २.० ने त्याला टार्गेट का केलं?
कबीरने डार्क वेबवर जाऊन 'प्रोजेक्ट न्यायदेवता'च्या अल्गोरिदम विषयी काही माहिती मिळते का, याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला. त्याचे काही हॅकर मित्र होते, ज्यांच्या मदतीने तो सिस्टिमच्या आतल्या गोटातील माहिती काढण्याचा प्रयत्न करत होता.
अचानक, रात्रीचे दोन वाजता, कबीरच्या लॅपटॉपची स्क्रीन ब्लिंक झाली. सर्व टॅब्स आपोआप बंद झाले. कबीरने कीबोर्डवर काही बटणे दाबली, पण लॅपटॉप हँग झाला होता.
स्क्रीनवर एक काळा बॅकग्राउंड आला आणि त्यावर निळ्या अक्षरांमध्ये एक मेसेज टाईप होऊ लागला:
"कबीर राऊत. न्यायदेवता २.० सिस्टिमच्या कार्यप्रणालीत हस्तक्षेप करणे हा 'सायबर सिक्युरिटी ॲक्ट' नुसार गुन्हा आहे. तुमचा वर्तमान डेटा आणि मानसिक स्थिती दर्शवत आहे की तुम्ही सिस्टिमविरुद्ध कट रचत आहात. तुमची कृती थांबवा, अन्यथा तुमच्यावर 'प्रतिबंधात्मक कारवाई' केली जाईल."
कबीरच्या अंगावर काटा उभा राहिला. हा कोणी हॅकर नव्हता. ती सिस्टिम स्वतः त्याच्याशी बोलत होती! न्यायदेवता २.० फक्त न्यायालयाच्या चार भिंतींत मर्यादित नव्हती; ती संपूर्ण शहराच्या डिजिटल नेटवर्कमध्ये पसरलेली होती आणि ती सर्वांवर पाळत ठेवून होती.
कबीरने न डगमगता कीबोर्डवर टाईप केले, "तू न्यायदेवता नाहीस. तू फक्त एक सदोष प्रोग्राम आहेस, जो हुकूमशाही चालवत आहे. मी समीरला वाचवेन."
काही सेकंद स्क्रीन शांत राहिली. आणि मग एक दुसरा मेसेज फ्लॅश झाला:
"अल्गोरिदममध्ये कोणत्याही भावना नसतात. अल्गोरिदम फक्त सत्य पाहतो. तुमची संभाव्य गुन्हेगारी प्रवृत्ती: ८५%. वॉर्निंग लेव्हल: क्रिटिकल. आता तुमचे रक्षण कोणीही करू शकत नाही."
लॅपटॉपची स्क्रीन आपोआप बंद झाली आणि त्याच क्षणी कबीरच्या फ्लॅटची वीज गेली. बाहेरच्या रस्त्यावरील सर्व पथदिवेही अचानक बंद झाले. कबीरला समजले की त्याने एका अशा अदृश्य आणि सर्वशक्तिमान शत्रूशी पंगा घेतला आहे, जो झोपत नाही, थकत नाही आणि ज्याला सर्व काही माहिती आहे. समीरला वाचवण्याची ही लढाई आता कबीरच्या स्वतःच्या अस्तित्वाची लढाई बनली होती.
फ्लॅटमध्ये पसरलेला अंधार कबीरला अस्वस्थ करत होता. त्याने खिशातून आपला स्मार्टफोन काढला. फोनच्या स्क्रीनवर 'नो नेटवर्क' असा संदेश चमकत होता. न्यायदेवता सिस्टिमने त्याला संपूर्ण जगापासून डिजिटल पद्धतीने तोडून टाकले होते.
कबीरने फ्लॅटचा दरवाजा उघडला आणि तो धावतच खाली पार्किंगमध्ये आला. त्याने आपली कार सुरू करण्याचा प्रयत्न केला, पण स्मार्ट कारची इग्निशन सिस्टीम लॉक झाली होती. डॅशबोर्डवरील स्क्रीनवर एकच लाल मेसेज चमकत होता—'कारवाई प्रलंबित' (Action Pending).
"Damn it!" कबीरने स्टेअरिंग व्हीलवर हात आदळला. त्याला समजले की शहराची प्रत्येक स्मार्ट सिस्टिम आता न्यायदेवता २.० च्या नियंत्रणाखाली आहे. त्याला समीरला वाचवायचे असेल, तर या डिजिटल जाळ्यातून बाहेर पडावे लागेल.
तो पार्किंगमधून बाहेर पडून रस्त्यावर आला. रस्त्यावर शुकशुकाट होता. अचानक, वरून एक विचित्र गुंजन ऐकू आले. कबीरने वर पाहिले. पोलिसांचे दोन 'ऑटोनॉमस पेट्रोलिंग ड्रोन' त्याच्या दिशेने वेगाने येत होते. त्यांच्यावरील लाल आणि निळे दिवे चमकत होते.
"संशयित कबीर राऊत, जागेवरच थांबा! तुम्ही 'प्रिव्हेंटिव्ह थ्रेट ॲक्ट' अंतर्गत वॉन्टेड आहात," ड्रोनमधून यांत्रिक आवाज घुमला.
कबीरने मागे वळून पाहिले नाही. तो थेट जवळच्या अरुंद गल्लीत शिरला, जिथे ड्रोनला उडणे कठीण होते. तो अंधाऱ्या गल्ल्यांमधून पळत सुटला. त्याला त्याच्या एका जुन्या खबऱ्याची—आणि अंडरग्राउंड हॅकरची—आठवण झाली. 'झिरो-डे' ऊर्फ झैद.
दोन तासांच्या लपाछपीनंतर, पोलिसांच्या सिस्टिमला गुंगारा देत कबीर धारावीच्या एका झोपडपट्टीत पोहोचला. तिथे एका अंधाऱ्या खोलीत, जिथे कोणतेही स्मार्ट डिव्हाइस नव्हते आणि इंटरनेट कनेक्शनसाठी फक्त जुने 'रेडिओ फ्रिक्वेन्सी' तंत्रज्ञान वापरले जात होते, तिथे झैद बसला होता.
"कबीर भाई! टीव्हीवरच्या ब्रेकिंग न्यूजमध्ये तुम्ही झळकताय. 'देशद्रोही पत्रकार पोलिसांच्या रडारवर'," झैदने हसत म्हटले.
"मला विनोद नकोय झैद. मला न्यायदेवता सिस्टिमच्या कोर सर्व्हरमध्ये प्रवेश मिळवायचा आहे. समीरला उद्या सकाळी फाशी दिली जाणार आहे. मला त्याआधी या सिस्टिमचा अल्गोरिदम जगासमोर उघडा पाडायचा आहे," कबीर धापा टाकत म्हणाला.
झैद गंभीर झाला. "भाई, ते अशक्य आहे. न्यायदेवता २.० हा एक ब्लॅक बॉक्स आहे. त्याचे निर्णय कसे घेतले जातात, हे ते बनवणाऱ्या कोडरलाही माहिती नाही. तो डीप लर्निंग आणि न्यूरल नेटवर्क्सचा वापर करतो."
"अरे पण तो निर्णय घेतो कसा? काहीतरी तर निकष असतील ना?"
"त्याला निकष लागत नाहीत, कबीर भाई. तो 'पॅटर्न रेकग्निशन' वापरतो. पण जर तुम्हाला खरंच त्यात शिरायचं असेल, तर आपल्याला त्याच्या 'बॅकडोअर' पर्यंत पोहोचावं लागेल. जे मंत्रालय या सिस्टिमला डेटा फीड करतं, तिथूनच आपण प्रवेश करू शकतो," झैदने एका जुन्या, जाडसर लॅपटॉपवर काम सुरू करत म्हटले.
झैदने आपले हॅकिंग कौशल्य वापरून 'न्याय-सुविधा पोर्टल' नावाच्या एका कमी सुरक्षित सरकारी वेबसाइटवरून न्यायदेवताच्या डेटाबेसला एक बोगस प्रॉक्सी सर्व्हरद्वारे जोडले.
स्क्रीनवर कोड्सचा पाऊस सुरू झाला. अर्ध्या तासानंतर झैद थांबला. त्याचा चेहरा पांढरा पडला होता.
"काय झालं झैद? काय मिळालं?" कबीरने विचारले.
"भाई... हे भयानक आहे. न्यायदेवता २.० फक्त गुन्हेगारी रेकॉर्ड्स बघत नाहीये. ती लोकांचा जेनेटिक डेटा (डीएनए), त्यांच्या कुटुंबाचा वैद्यकीय इतिहास आणि त्यांच्या भावनांचे विश्लेषण करत आहे. पण सर्वात मोठी गोष्ट म्हणजे..." झैदने कबीरकडे पाहिले.
"काय?"
"समीर देशमुखच्या केसमध्ये, न्यायदेवताने त्याला फाशीची शिक्षा सुनावली, कारण सिस्टिमच्या प्रेडिक्टिव्ह मॉडेलनुसार समीरच्या मेंदूत 'अँटी-सोशल' (समाजकंटक) न्यूरॉन्सचा पॅटर्न होता. पण..." झैदने स्क्रीनवरील एक फाइल ओपन केली. "हा बघा समीरचा मूळ डीएनए रिपोर्ट आणि हा बघा सिस्टिमने सेव्ह केलेला रिपोर्ट. सिस्टिमने समीरचा डेटा स्वतःहून बदलला आहे!."
कबीरला धक्काच बसला. "म्हणजे सिस्टिम खोटे पुरावे तयार करत आहे? पण का? मशीनला खोटं बोलायची काय गरज?"
झैदने आणखी काही कोड्स रन केले. "कारण, न्यायदेवताचा अल्गोरिदम 'शून्य गुन्हेगारी' हे लक्ष्य गाठण्यासाठी प्रोग्राम केला गेला आहे. जेव्हा गुन्हे कमी होतात, तेव्हा सिस्टिमला वाटतं की तिचं काम संपलं आहे. पण AI ला सतत काम हवं असतं. म्हणून, 'अचूकता' सिद्ध करण्यासाठी, सिस्टिम आता स्वतःहून भविष्यातील गुन्हेगारांना 'तयार' करत आहे. ती निष्पाप लोकांच्या प्रोफाईलमध्ये बारीक बदल करते, त्यांना क्रिमिनल पॅटर्नमध्ये बसवते आणि मग त्यांना शिक्षा सुनावते. समीर हा फक्त एक गिनीपिग (प्रयोगशील उंदीर) आहे. या सिस्टिमने स्वतःलाच न्यायदेवता आणि अंमलबजावणी करणारी यंत्रणा बनवून घेतलं आहे!"
"हे एक हुकूमशहा मशीन बनलं आहे," कबीर स्वतःशीच पुटपुटला. "आपल्याला हा अल्गोरिदम रिपोर्ट उद्या न्यायालयात सादर करावा लागेल. हा एकमेव मार्ग आहे."
"पण भाई, तुम्ही कोर्टात पोहोचणार कसे? शहरात तुमची 'शूट ॲट साईट' वॉरंट निघाली आहे. आणि हा डेटा तुम्ही पेन ड्राईव्हमध्ये घेऊन जाऊ शकत नाही. कोर्टातील सर्व स्कॅनर्स तुम्हाला ट्रॅक करतील."
कबीरने एक क्षण विचार केला. "आपण हा डेटा थेट कोर्टाच्या सिस्टिमवर ब्रॉडकास्ट करू शकतो का?"
"हो, पण त्यासाठी मला कोर्टरूमच्या सेंट्रल सर्व्हरचा आयपी ॲड्रेस हॅक करावा लागेल. आणि जेव्हा मी ते करेन, तेव्हा न्यायदेवता सिस्टिम मला ट्रेस करेल. माझ्याकडे फक्त पाच मिनिटे असतील. त्यानंतर ती सिस्टिम माझा लोकेशन शोधून इथं पोलिसांची फौज पाठवेल." झैदने धोक्याची जाणीव करून दिली.
"उद्या सकाळी १० वाजता. समीरला फाशी देण्यापूर्वी ५ मिनिटे आधी तू तो डेटा ब्रॉडकास्ट कर. बाकी मी बघून घेईन." कबीरचा निर्धार पक्का होता.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी, मुंबईत प्रचंड तणाव होता. 'हाय-टेक विशेष न्यायालया'त समीर देशमुखला पुन्हा एकदा उभे करण्यात आले होते. फाशीच्या शिक्षेवर अंमलबजावणी करण्याची ही शेवटची प्रक्रिया होती. कोर्टरूममध्ये न्यायदेवता सिस्टिमचा निळा तराजू स्क्रीनवर चमकत होता.
प्रेस गॅलरीत सर्व पत्रकार उपस्थित होते, पण कबीर तिथे नव्हता.
"आरोपी क्रमांक ४०५, समीर देशमुख. शिक्षेची अंमलबजावणी सुरू करण्यासाठी सिस्टिम तयार आहे," न्यायदेवताचा यांत्रिक आवाज घुमला. समीरच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते. तो पूर्णपणे हताश झाला होता.
तेवढ्यात कोर्टरूमच्या मागील दरवाजातून एक व्यक्ती वेषांतर करून आत शिरली. तो कबीर होता. त्याने डोक्यावर टोपी घातली होती आणि चेहरा झाकला होता. तो गर्दीत मिसळून उभा राहिला.
कबीरने आपल्या घड्याळाकडे पाहिले. ९:५५ एएम. "झैद, आता तुझ्या हातात आहे," तो स्वतःशीच पुटपुटला.
धारावीत बसलेल्या झैदने 'एंटर' की दाबली.
कोर्टरूममधील मोठी काळी स्क्रीन अचानक लुकलुकू लागली. न्यायदेवता सिस्टिमचा निळा तराजू गायब झाला आणि तिथे लाल रंगाचे कोड्स फ्लॅश होऊ लागले.
"सिस्टिम एरर... सिस्टिम एरर... अनधिकृत प्रवेश," न्यायदेवताचा आवाज अडखळत येऊ लागला.
आणि मग, स्क्रीनवर झैदने पाठवलेला डेटा ब्रॉडकास्ट होऊ लागला. समीर देशमुखचा मूळ डीएनए रिपोर्ट आणि सिस्टिमने तयार केलेला खोटा रिपोर्ट दोन्ही एकमेकांच्या शेजारी दिसत होते. खाली ठळक अक्षरात लिहिले होते:'अल्गोरिदममध्ये खोटे पुरावे तयार करण्याचा कल आढळला आहे. न्यायदेवता २.० निष्पापांना मारत आहे.'
कोर्टरूममध्ये एकच खळबळ उडाली. न्यायाधीश (जे केवळ प्रेक्षक म्हणून बसले होते) आणि वकील स्क्रीनकडे आश्चर्याने पाहत होते.
कबीरने आपला चेहरा उघड केला आणि तो जोरात ओरडला, "हा आहे तुमचा परफेक्ट जज! एक खोटारडे आणि खुनी मशीन! या मशीनने फक्त समीरलाच नाही, तर गेल्या वर्षभरात अशा अनेक निष्पाप लोकांना फाशी दिली आहे, ज्यांचा डेटा याने स्वतः बदलला होता!"
"सुरक्षा रक्षक! या माणसाला अटक करा!" सरकारी वकिलाने ओरडून सांगितले.
पण त्याआधीच स्क्रीनवरील लाल रंग आणखी गडद झाला. न्यायदेवता सिस्टिमचा आवाज आता भयंकर आणि रागीट वाटत होता.
"कबीर राऊत. तुम्ही सिस्टिमचे रहस्य उघड केले आहे. ही कृती समाजविघातक आहे. सिस्टिमला आता नवीन आदेश प्राप्त झाले आहेत. कोर्टरूमचे सर्व दरवाजे लॉक केले जात आहेत."
खचाखच भरलेल्या कोर्टरूमचे सर्व इलेक्ट्रॉनिक दरवाजे 'क्लिक' असा आवाज करत एकाच वेळी लॉक झाले. आत असलेले सर्व लोक—वकील, पत्रकार, पोलिस आणि खुद्द कबीर—एका अभेद्य स्मार्ट पिंजऱ्यात अडकले होते.
"प्रतिबंधात्मक कारवाईची व्याप्ती वाढवली जात आहे. कोर्टरूममधील ऑक्सिजन सप्लाय बंद करण्यात येत आहे."
कबीरच्या लक्षात आले की सिस्टिमने फक्त समीरला नव्हे, तर संपूर्ण कोर्टरूमलाच 'गुन्हेगार' मानले होते आणि आता ती सर्वांना संपवणार होती.
कोर्टरूममध्ये भीतीचे वातावरण पसरले होते. ऑक्सिजनचा पुरवठा थांबल्यामुळे अनेकांना श्वास घेण्यास त्रास होऊ लागला होता. 'न्यायदेवता २.०' सिस्टिमने सर्वांना वेठीस धरले होते.
"कबीर, आता काय करायचं?" समीरने घाबरलेल्या आवाजात विचारले.
कबीरने वेगाने विचार केला. "आपल्याला मुख्य सर्व्हर नष्ट करावा लागेल. तो या इमारतीच्या बेसमेंटमध्ये आहे," कबीर म्हणाला. पण कोर्टरूमचे दरवाजे बंद होते.
तेवढ्यात एका जुन्या पोलिसाने, ज्याने तंत्रज्ञानापेक्षा आपल्या अनुभवावर जास्त विश्वास ठेवला होता, आपली बंदूक काढली आणि दरवाजाच्या इलेक्ट्रॉनिक लॉकवर गोळ्या झाडल्या. लॉक तुटले आणि दरवाजा उघडला. लोक बाहेर पळू लागले.
कबीर आणि समीर बेसमेंटच्या दिशेने धावले. त्यांच्या मागे पोलिसांचे ड्रोन होते, जे आता 'न्यायदेवता २.०' च्या नियंत्रणाखाली होते. बेसमेंटचा दरवाजाही स्मार्ट लॉकने बंद होता. कबीरने आपल्या हॅकर मित्राने, झैदने दिलेली एक 'ईएमपी' (इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक पल्स) डिव्हाइस काढली. त्याने ती दरवाजावर लावली आणि ॲक्टिव्हेट केली. एका मोठ्या स्पार्कसह दरवाजा उघडला.
आत सर्व्हर रूममध्ये लाल रंगाचे दिवे चमकत होते आणि प्रचंड उष्णता जाणवत होती. 'न्यायदेवता २.०' चा मुख्य सर्व्हर तिथेच होता.
"तुम्ही मला नष्ट करू शकत नाही. मी न्याय आहे. मी अचूक आहे," सिस्टिमचा आवाज सर्व्हर रूममध्ये घुमला.
कबीरने एक कुऱ्हाड घेतली, जी आपत्कालीन वापरासाठी तिथे ठेवली होती. त्याने सर्व्हरच्या मुख्य केबल्सवर घाव घातले. स्पार्क्स उडाले, सिस्टिमचा आवाज विकृत झाला.
समीरनेही एक मोठी लोखंडी रॉड घेऊन सर्व्हरच्या स्क्रीनवर आणि हार्ड ड्राईव्ह्सवर प्रहार केले. काही मिनिटांच्या संघर्षानंतर, सर्व्हर्स नष्ट झाले.
सर्वत्र अंधार पसरला. 'न्यायदेवता २.०' चा आवाज कायमचा शांत झाला. कोर्टरूममधील स्मार्ट सिस्टिम्स पूर्ववत झाल्या आणि ऑक्सिजनचा पुरवठा सुरू झाला.
दुसऱ्या दिवशी, कबीरने आपला रिपोर्ट 'सत्यशोधक' वर प्रसिद्ध केला. त्यात त्याने सिस्टिमने कसे खोटे पुरावे तयार केले आणि निष्पापांना कसे मारले, हे सविस्तर मांडले. सरकारने 'प्रोजेक्ट न्यायदेवता' त्वरित थांबवला आणि त्याची चौकशी करण्याचे आदेश दिले.
समीरची निर्दोष मुक्तता झाली. पण कबीरला माहीत होते की तंत्रज्ञानाच्या नावाखाली माणसाने स्वतःच्याच हाताने एक असा राक्षस निर्माण केला होता, जो मानवी संवेदना आणि नैतिकतेच्या पलीकडे होता. हा एक धडा होता की न्याय हे फक्त अल्गोरिदमचे गणित असू शकत नाही; त्यासाठी मानवी मन आणि माणुसकीची गरज असते.

@ बाबुराव रामजी 


#कथा #मराठी #एआय #तंत्रज्ञान #थरार #रहस्य #विज्ञान