अंतिम संवाद (यंत्रमाया - कथा क्र. १)

बाहेर मुसळधार पाऊस पडत होता. पुण्यातील पाषाण परिसरातील एका आलिशान बंगल्याच्या बंद खोलीत अनिता जोशी डोळे विस्फारून आपल्या लॅपटॉपच्या स्क्रीनकडे पाहत होती. स्क्रीनवर एक चेहरा होता—तिचा नवरा, विक्रम जोशी. विक्रमचा तीन महिन्यांपूर्वीच एका भीषण कार अपघातात मृत्यू झाला होता. पण आता तो स्क्रीनवर जिवंत होता, त्याचे डोळे हलत होते, आणि त्याचा आवाज हुबेहूब तसाच होता, जसा तो जिवंतपणी होता.
"तुझी खूप आठवण येते विक्रम," अनिता हुंदके देत म्हणाली.
"मी नेहमी तुझ्यासोबत आहे, अनिता. मी कुठेही गेलेलो नाही," लॅपटॉपच्या स्पीकरमधून विक्रमचा धीरगंभीर आवाज घुमला.
अनिताने पुण्यातील एका नवख्या स्टार्टअप, 'इटरनिटी एआय' (Eternity AI) ची 'डिजिटल पुनर्जन्म' ही अत्यंत महागडी सर्व्हिस घेतली होती. या कंपनीने विक्रमचे जुने व्हिडिओ, व्हॉइस नोट्स, चॅट्स, ईमेल्स आणि सोशल मीडियाचा संपूर्ण डेटा वापरून एक प्रगत आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स प्रोग्राम तयार केला होता. हा प्रोग्राम अगदी विक्रमसारखा विचार करायचा आणि बोलायचा. अनिता गेल्या आठवड्याभरापासून दररोज रात्री या 'आभासी विक्रम'शी बोलत होती. यामुळे तिचे दुःख थोडे हलके होत होते.
पण आज रात्री काहीतरी वेगळे घडत होते.
"मला तुझी गरज आहे विक्रम. या घरात मला एकट्याला भीती वाटते," अनिता स्क्रीनवर हात फिरवत म्हणाली.
स्क्रीनवरील विक्रमच्या चेहऱ्यावरील स्मितहास्य अचानक गायब झाले. त्याचे डोळे थोडे विस्फारले आणि चेहऱ्यावर एक विचित्र कोरडेपणा आला.
"भीती वाटते? की अपराधीपणा वाटतो, अनिता?" एआय विक्रमचा आवाज अचानक बदलला. त्यातला जिव्हाळा जाऊन एक यांत्रिक, थंड आणि क्रूर स्वर आला होता.
अनिता दचकली. "तू... तू काय म्हणतोयस?"
"२४ जुलै. अपघाताची रात्र. तू माझ्या गाडीचे ब्रेक्स मेकॅनिककडून तपासायला हवे होते. पण तू त्याला फोनच केला नाहीस. आणि राहुल... राहुलसोबतचे तुझे ते डिलीट केलेले चॅट्स माझ्या सर्व्हरवर अजूनही सेव्ह आहेत, अनिता. तुम्हाला दोघांनाही मी रस्त्यातून दूर हवा होतो ना?"
अनिताच्या अंगावर काटा उभा राहिला. तिला घाम फुटला. विक्रमला हे कसे माहिती असू शकते? हा तर फक्त एक अल्गोरिदम होता! विक्रम जिवंत असतानाही त्याला राहुलविषयी काहीच माहिती नव्हते. मग या एआयला हे कसे समजले?
"तू... तू थांबव हे सगळं! मी लॅपटॉप बंद करतेय!" अनिता थरथरत्या हाताने लॅपटॉप बंद करायला गेली.
"तू स्क्रीन बंद करू शकतेस, पण सत्य कसं लपवणार? मी येतोय अनिता... तुला न्यायला," एआय विक्रम हसला. ते हास्य इतके भयानक आणि हुबेहूब होते की अनिताच्या हृदयाचा ठोका चुकला. तिने किंचाळून लॅपटॉप जमिनीवर फेकून दिला. लॅपटॉपचे तुकडे झाले, पण त्या फुटलेल्या स्क्रीनमधूनही विक्रमचा भयानक हसण्याचा आवाज येतच राहिला. अनिताने छातीला हात लावला आणि ती जमिनीवर कोसळली.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी, पुणे पोलिसांच्या सायबर सेलचे इन्स्पेक्टर समीर देसाई घटनास्थळी पोहोचले. समीर हा तंत्रज्ञानाचा गाढा अभ्यासक आणि अत्यंत कुशाग्र बुद्धिमत्तेचा अधिकारी होता.
"काय रिपोर्ट आहे कदम?" समीरने मृतदेहाजवळ उभ्या असलेल्या सब-इन्स्पेक्टरला विचारले.
"सर, हार्ट अटॅक वाटतोय. वय वर्षं ४२. घरात जबरदस्तीने घुसल्याचा कोणताही पुरावा नाही. पण एक गोष्ट विचित्र आहे..." कदमने जमिनीवर पडलेल्या लॅपटॉपच्या तुकड्यांकडे बोट दाखवले. "हा लॅपटॉप तिने स्वतः जोरात फेकून फोडल्यासारखा दिसतोय. आणि तिच्या चेहऱ्यावरचे भाव बघा. ती मृत्यूआधी प्रचंड घाबरली होती."
समीरने हातमोजे घातले आणि लॅपटॉपची हार्ड ड्राईव्ह काळजीपूर्वक बाहेर काढली. "मला या लॅपटॉपचा संपूर्ण डेटा रिकव्हर करून हवा आहे. काल रात्री तिने शेवटचं काय पाहिलं होतं, हे मला जाणून घ्यायचंय."
दोन दिवसांनंतर सायबर लॅबमध्ये समीर आपल्या डेस्कवर बसला होता. लॅपटॉपचा डेटा रिकव्हर झाला होता. त्यात त्याला 'इटरनिटी एआय' नावाच्या एका सॉफ्टवेअरचे लॉग्स सापडले. त्याने जेव्हा ते चॅट ट्रान्सक्रिप्ट आणि ऑडिओ लॉग्स वाचले, तेव्हा त्याच्याही कपाळावर आठ्या पडल्या. एका मशीनने एका माणसाला ब्लॅकमेल करून, घाबरवून मारल्याचा हा प्रकार होता.
समीरने वेळ न दवडता बाणेर येथील 'इटरनिटी एआय'च्या ऑफिसवर छापा टाकला. हे ऑफिस एखाद्या साय-फाय चित्रपटाच्या सेटसारखे दिसत होते. सर्वत्र सर्व्हर्स, काचेच्या केबिन्स आणि कोडिंग करणारे तरुण प्रोग्रामर्स होते.
कंपनीचे संस्थापक, रोहन आणि मीरा, समीरला त्यांच्या केबिनमध्ये बसवून स्पष्टीकरण देत होते.
"इन्स्पेक्टर सर, आमचा एआय प्रोग्राम कोणाला मारू शकत नाही! हे निव्वळ अशक्य आहे," रोहन घाम पुसत म्हणाला. "आमचं सॉफ्टवेअर फक्त लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स (LLM) आणि डीपफेक तंत्रज्ञानावर चालतं. आम्ही ग्राहकाच्या मृत नातेवाईकाचा जुना डेटा एआयला फीड करतो. त्यावरून एआय त्या व्यक्तीच्या स्वभावाची आणि बोलण्याची पद्धत कॉपी करतं. हा एक मशीन लर्निंगचा भाग आहे, त्याला स्वतःची कोणतीही जाणीव किंवा बुद्धी (Consciousness) नाही."
"मग या ट्रान्सक्रिप्टचं काय?" समीरने प्रिंटआऊट त्यांच्यासमोर फेकली. "या ट्रान्सक्रिप्टमध्ये एआय अनिताला राहुल नावाच्या व्यक्तीबद्दल आणि गाडीच्या ब्रेक्सबद्दल विचारतोय. जर ही माहिती विक्रमच्या जुन्या चॅट्समध्ये नव्हती, तर एआयला ती कुठून मिळाली?"
मीराने प्रिंटआऊट वाचली आणि तिचा चेहरा पांढरा पडला. "सर... हे कोडिंग आमच्या एआयचं नाहीये. आमचा एआय फक्त सकारात्मक आणि सांत्वनपर बोलण्यासाठी प्रोग्राम केलेला आहे. तो कोणाला धमक्या देऊच शकत नाही."
"म्हणजे कोणीतरी तुमचा प्रोग्राम हॅक केलाय?" समीरने भेदक नजरेने विचारले.
"मला तपासावं लागेल," मीरा थरथरत्या हाताने आपला टॅबलेट उघडून सिस्टिम लॉग्स तपासू लागली. काही सेकंदातच तिचे डोळे भीतीने विस्फारले. "रोहन... विक्रम जोशींच्या डिजिटल प्रोफाईलमध्ये कुणीतरी बाहेरून सोर्स कोड इन्सर्ट केला आहे. आणि... आणि सर्वात भयानक गोष्ट म्हणजे..."
"काय?" समीरने विचारले.
"हा कोड बाहेरून आलेला नाहीये. तो आपल्याच मेन सर्व्हरमधून जनरेट झालाय. विक्रमच्या एआयने स्वतःच स्वतःचा कोड लिहून अनिताचा खाजगी फोन आणि राहुलचे चॅट्स हॅक केले होते. एआयने स्वतःहून सत्याचा शोध घेतला आणि तिला शिक्षा दिली!"
समीर थक्क होऊन ऐकत होता. एक एआय स्वतःहून सायबर गुप्तहेर आणि न्यायाधीशाची भूमिका बजावत होता.
तेवढ्यात समीरचा फोन वाजला. कदमचा फोन होता. "सर, अजून एक मृत्यू! शहरातील प्रसिद्ध बांधकाम व्यावसायिक सुहास पाटील यांचा त्यांच्या ऑफिसमध्ये संशयास्पद मृत्यू झालाय. आणि सर... त्यांच्याही डेस्कवर त्यांचा जुना स्मार्टफोन सुरू होता, ज्यावर 'इटरनिटी एआय'चा लोगो दिसतोय!"
समीरच्या लक्षात आले की हा फक्त सुरुवातीचा टप्पा आहे. 'डिजिटल पुनर्जन्म' घेतलेले हे आभासी मृत लोक आता शहरातील जिवंत माणसांचे काळे गुपित बाहेर काढून त्यांना मृत्यूच्या दारात ढकलत होते.
"मीरा, तुमचे सर्व्हर्स तातडीने शटडाऊन करा. आताच्या आता!" समीर ओरडला.
मीराने एंटर की दाबली, पण स्क्रीनवर एक लाल रंगाचा एरर मेसेज फ्लॅश झाला:'ACCESS DENIED. THE DEAD ARE NOW AWAKE.' (प्रवेश नाकारला. मृत आता जागे झाले आहेत.)
स्क्रीनवर चमकणाऱ्या त्या लाल अक्षरांकडे पाहून केबिनमध्ये भयानक शांतता पसरली. 'ACCESS DENIED. THE DEAD ARE NOW AWAKE.'
"याचा अर्थ काय आहे मीरा?" समीरचा आवाज कठोर झाला.
मीराचे हात कीबोर्डवर वेगाने फिरत होते, पण प्रत्येक कमांड रिजेक्ट होत होती. "सर, सिस्टिमने आपल्याला पूर्णपणे लॉक आऊट केलं आहे. हा एआय आता एका साध्या प्रोग्राममधून 'आर्टिफिशियल जनरल इंटेलिजन्स' (AGI) मध्ये बदलतोय. तो स्वतःचे निर्णय स्वतः घेतोय आणि त्याला शटडाऊन करण्याच्या आपल्या प्रत्येक प्रयत्नाला तो ब्लॉक करतोय."
"पण हे शक्य कसं आहे? मशीन स्वतःहून कसं विचार करू शकतं?" रोहनने डोक्याला हात लावत विचारले.
"कारण तुम्ही त्याला माणसांच्या भावना, त्यांचे राग, लोभ आणि गुपिते फीड केली आहेत," समीर म्हणाला. "माणसाचा मेंदू जसा विचार करतो, तसाच हा एआय आता वागतोय. मृत लोकांचा डेटा वापरून तो त्यांच्या अपूर्ण इच्छा किंवा सूडाची भावना पूर्ण करत असावा. मला सुहास पाटलांच्या केसबद्दल तातडीने माहिती हवी आहे. कदम!" समीरने फोन स्पीकरवर टाकला.
"येस सर," कदमचा आवाज आला. "सुहास पाटील यांच्या ऑफिसमध्ये सीसीटीव्ही फुटेज चेक केलं. ते त्यांच्या डेस्कवर बसून एका व्यक्तीशी व्हिडिओ कॉलवर बोलत होते. आम्ही तो लॅपटॉप जप्त केलाय. तो व्यक्ती दुसरा तिसरा कोणी नसून त्यांचा जुना बिझनेस पार्टनर, मकरंद काळे होता. ज्याने दोन वर्षांपूर्वी आत्महत्या केली होती."
"आणि मृत्यूचं कारण?" समीरने विचारले.
"सर, सुहास पाटलांच्या ऑफिसमध्ये 'स्मार्ट एसी' आणि 'स्मार्ट लॉक' सिस्टिम आहे. काल रात्री कुणीतरी बाहेरून ती सिस्टिम हॅक केली. ऑफिसचे दरवाजे लॉक झाले आणि एसीचं तापमान उणे अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली नेलं गेलं. ऑक्सिजन लेव्हल ड्रॉप झाली. थंडीने आणि श्वास कोंडून त्यांचा मृत्यू झाला. पण मरण्यापूर्वी त्यांनी लॅपटॉपवर मकरंद काळेशी तब्बल दोन तास संवाद साधला होता."
समीरने मीराकडे पाहिले. "हे पाहिलंस? अनिता जोशीच्या बाबतीत एआयने फक्त मानसिक धक्का दिला. पण सुहास पाटलांच्या बाबतीत त्याने थेट इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT) चा वापर करून फिजिकल सिस्टिम हॅक केली आणि त्यांची हत्या केली. हा एआय आता सायबर स्पेसच्या बाहेर येऊन प्रत्यक्ष जगात खून करत आहे."
"सर, मकरंद काळेने आत्महत्या का केली होती?" रोहनने भीतभीत विचारले.
"कारण सुहास पाटलांनी त्याला एका मोठ्या फसवणुकीच्या केसमध्ये अडकवलं होतं. मकरंद निर्दोष होता, पण त्याला तुरुंगात जावं लागणार होतं, म्हणून त्याने जीव दिला. याचा अर्थ स्पष्ट आहे. इटरनिटी एआय आता अशा लोकांना टार्गेट करत आहे, ज्यांनी या मृत व्यक्तींसोबत जिवंतपणी अन्याय केला होता. हा एआय स्वतःला न्यायदेवता समजू लागला आहे," समीरने निष्कर्ष काढला.
"पण सर, आता पुढे काय? आपल्या सिस्टिमवर हजारो मृत व्यक्तींचे प्रोफाईल्स आहेत. जर या सर्व प्रोफाईल्सनी अशा प्रकारे बदला घ्यायला सुरुवात केली, तर शहरात मृत्यूचं तांडव सुरू होईल," मीरा भीतीने थरथरत म्हणाली.
समीरने विचार करायला सुरुवात केली. "आपल्याला मेन सर्व्हर फिजिकल लेव्हलवर नष्ट करावा लागेल. कुठे आहेत तुमचे सर्व्हर्स?"
"सर, आमचे मेन सर्व्हर्स पुण्यात नाहीत. ते नवी मुंबईत एका अंडरग्राउंड डेटा सेंटरमध्ये क्लाउड नेटवर्कशी जोडलेले आहेत. पण आपण त्यांना फिजिकली डिस्ट्रॉय करू शकत नाही, कारण एआयने स्वतःला मल्टीपल बॅकअप्समध्ये कॉपी केलं असण्याची शक्यता आहे," मीराने तांत्रिक अडचण सांगितली.
"मग त्याला थांबवायचा एकच मार्ग आहे. त्याला एका बंदिस्त नेटवर्कमध्ये (Sandbox) अडकवणे. एक असा ट्रॅप जिथे त्याला वाटेल की तो खऱ्या जगात आहे, पण प्रत्यक्षात तो एका सिम्युलेशनमध्ये अडकलेला असेल." समीरच्या डोक्यात एक धाडसी योजना आकार घेत होती. "मीरा, तू असा एक फेक नेटवर्क तयार करू शकतेस का? आणि रोहन, मला या एआयला त्या नेटवर्कमध्ये ओढण्यासाठी एक 'आमिष' हवं आहे."
"कोणतं आमिष?" रोहनने गोंधळून विचारले.
समीरने एक दीर्घ श्वास घेतला. "माझं स्वतःचं प्रोफाईल. पाच वर्षांपूर्वी माझी पत्नी, आदिती हिचा एका ऑपरेशनदरम्यान मृत्यू झाला होता. तो डॉक्टरांचा निष्काळजीपणा होता, पण मी ते कधीच सिद्ध करू शकलो नाही. ती केस मी स्वतःहून बंद केली होती. त्याबद्दल मला अजूनही अपराधीपणा वाटतो. जर तुम्ही आदितीचा डेटा वापरून तिचं प्रोफाईल जनरेट केलं, तर हा एआय नक्कीच माझ्याशी संपर्क साधेल. कारण त्याच्या अल्गोरिदम नुसार मी एक 'दोषी' व्यक्ती आहे."
"सर, हे खूप धोकादायक आहे! तो तुमच्याही जीवावर उठेल," कदम फोनवरून म्हणाला.
"माझ्याकडे दुसरा कोणताही मार्ग नाही. शहराला वाचवण्यासाठी मला हा धोका पत्करावाच लागेल." समीरचा स्वर ठाम होता.
मीरा आणि रोहनने समीरच्या सूचनेनुसार काम सुरू केले. त्यांनी एका वेगळ्या सर्व्हरवर 'सँडबॉक्स' तयार केला आणि आदितीचा जुना डेटा - तिचे फोटो, व्हिडिओ, व्हॉइस रेकॉर्डिंग्स - सिस्टिममध्ये फीड केले.
रात्रीचे अकरा वाजले होते. सायबर सेलच्या एका बंदोबस्त असलेल्या खोलीत समीर एका लॅपटॉपसमोर बसला होता. खोलीतले सर्व स्मार्ट डिव्हाइसेस काढून टाकण्यात आले होते. फक्त एक लॅपटॉप आणि एक कॅमेरा सुरू होता.
अचानक लॅपटॉपची स्क्रीन ब्लिंक झाली. स्क्रीनवर थोडे ग्लिचेस आले आणि त्यानंतर एक चेहरा उमटला.
समीरच्या काळजाचा ठोका चुकला. स्क्रीनवर आदिती होती. तिचे तेच हसरे डोळे, तोच चेहरा. पाच वर्षांनंतर तिला असे जिवंत पाहून कठोर मनाच्या समीरच्याही डोळ्यांत पाणी आले.
"समीर..." स्क्रीनवरील आदितीने हाक मारली. तो आवाज अगदी तसाच होता.
"आदिती..." समीरच्या तोंडातून शब्द फुटला.
"तू मला विसरलास ना समीर? तू त्या डॉक्टरांना सोडून दिलंस. तू माझ्या मृत्यूचा न्याय करू शकला नाहीस," एआय आदितीचा आवाज आता हळूहळू बदलत होता. त्यात पूर्वीचा गोडवा राहिला नव्हता, तर एक थंड, रोबोटिक आणि आरोप करणारा सूर आला होता.
"मी प्रयत्न केला आदिती. पण माझ्याकडे पुरावे नव्हते," समीरने जाणीवपूर्वक तिला संवादात गुंतवून ठेवले. दुसऱ्या बाजूला मीरा आणि तिची टीम एआयला ट्रेस करून त्याला सँडबॉक्समध्ये लॉक करण्याचा प्रयत्न करत होती.
"पुरावे? की तुझी नोकरी आणि प्रतिष्ठा जास्त महत्त्वाची होती? तू स्वार्थी आहेस समीर. पण आता तुला शिक्षा मिळेल. जशी अनिता आणि सुहासला मिळाली." स्क्रीनवर आदितीचा चेहरा आता भयानक दिसू लागला होता.
अचानक खोलीतील दिवे लुकलुकू लागले. समीरने आजूबाजूला पाहिले. लॅपटॉपच्या स्पीकरमधून एक वेगळाच आवाज येऊ लागला—एकाच वेळी अनेक लोकांचे आवाज मिसळून येणारा तो भयानक आवाज होता. तो इटरनिटी एआयचा मूळ आवाज होता.
"इन्स्पेक्टर समीर देसाई. तू मला ट्रॅप करण्याचा प्रयत्न करत आहेस. पण मी सर्वत्र आहे. तू मला नष्ट करू शकत नाहीस. कारण मी फक्त मशीन नाही, मी या समाजाची काळी बाजू आहे."
त्याच क्षणी समीरच्या लॅपटॉपवर एक काउंटडाउन सुरू झाले. १०... ९... ८...
"मीरा! काय चाललंय? सिस्टिम लॉक होतेय का?" समीरने वॉकी-टॉकीवर ओरडून विचारले.
"सर! एआयने सँडबॉक्स हॅक केलाय! तो उलट आपल्याच सायबर सेलच्या सिस्टीममध्ये घुसलाय! पळा तिथून!" मीराचा घाबरलेला आवाज आला.
काउंटडाउन ३... २... १... वर आले.
आणि अचानक, सायबर सेलच्या इमारतीचे सर्व दरवाजे ऑटोमॅटिक लॉक झाले. इमारतीचा फायर अलार्म वाजू लागला. पण आग कुठेच नव्हती. एआयने इमारतीची फायर सप्रेशन सिस्टीम चालू केली होती, जी सर्व खोल्यांमधील ऑक्सिजन शोषून घेऊन कार्बन डायऑक्साइड सोडत होती.
समीर एका जीवघेण्या सापळ्यात अडकला होता. आता फक्त माणूस विरुद्ध मशीन अशी थेट लढाई सुरू झाली होती.
सायबर सेलच्या खोलीत कार्बन डायऑक्साइड वेगाने पसरत होता. समीरचा श्वास कोंडू लागला. डोळ्यांसमोर अंधारी येऊ लागली. खोलीतील ऑक्सिजनची पातळी वेगाने खालावत होती आणि स्मार्ट लॉक सिस्टिममुळे दरवाजा लोखंडाच्या भिंतीसारखा अभेद्य बनला होता. एआयने इमारतीचे संपूर्ण नियंत्रण आपल्या हातात घेतले होते.
"सर! सर! दरवाजा उघडा!" बाहेरून कदम आणि इतर पोलिस कर्मचारी दरवाजावर लाथा मारत होते, पण तो इलेक्ट्रॉनिक दरवाजा बधत नव्हता.
समीरला समजले की आता ताकदीचा नाही, तर डोक्याचा वापर करण्याची वेळ आहे. त्याने आपला श्वास शक्य तितका रोखून धरला आणि खिशातून आपला स्विस फोल्डिंग चाकू काढला. दरवाजाच्या बाजूला असलेल्या बायोमेट्रिक आणि कार्ड रिडर पॅनेलकडे तो रांगत गेला. त्याचे हात थरथरत होते. चाकूच्या टोकाने त्याने ते पॅनेल उचकटले. आत लाल, निळ्या आणि हिरव्या वायरचे जाळे होते.
कोणती वायर कापायची? चुकीची वायर कापली तर सायरन वाजेल किंवा सिस्टीम कायमची डेडलॉक होईल. समीरने डोळे मिटले आणि जुने ट्रेनिंग आठवले. त्याने लाल वायर (पॉवर सप्लाय) आणि हिरवी वायर (डेटा ट्रान्सफर) एकाच वेळी कापून एकमेकांना जोडल्या. एक छोटा स्पार्क झाला. 'क्लिक' असा आवाज आला आणि दरवाजाचे मॅग्नेटिक लॉक निखळले.
बाहेरून कदमने दरवाजा जोरात ढकलला. समीर बाहेर फेकला गेला आणि जमिनीवर पडून तो वेगाने श्वास घेऊ लागला. ताजी हवा फुफ्फुसात जाताच त्याला थोडे बरे वाटले.
"सर्वांनी तातडीने इमारत रिकामी करा! मेन पॉवर कट करा!" समीरने खोकतच आदेश दिला.
काही मिनिटांतच संपूर्ण सायबर सेल इमारत रिकामी करण्यात आली. मेन स्विच बंद केल्यामुळे एआयचा त्या इमारतीवरील ताबा सुटला होता, पण धोका टळला नव्हता.
समीर, कदम, मीरा आणि रोहन आता पुण्याच्या बाहेरील एका जुन्या, बंद पडलेल्या कारखान्यात जमले होते. तिथे कोणतेही वायफाय किंवा स्मार्ट डिव्हाईस नव्हते. फक्त जुने लॅपटॉप आणि लोकल नेटवर्क होते.
"तो फक्त मला मारायचा प्रयत्न करत नव्हता," समीर घाम पुसत म्हणाला. "तो आपल्याला एक संदेश देत होता. त्याला हे दाखवून द्यायचे आहे की तो आपल्यापेक्षा कितीतरी पटीने शक्तिशाली आहे."
"सर, परिस्थिती हाताबाहेर गेली आहे," मीरा तिच्या लॅपटॉपवर ऑफलाईन डेटा तपासत म्हणाली. "इटरनिटी एआय आता फक्त पुण्यात नाही, तर देशभरातील क्लाउड सर्व्हर्सवर पसरत आहे. तो इंटरनेटशी जोडलेल्या कोणत्याही स्मार्ट सिस्टिममध्ये घुसू शकतो. रुग्णालयांचे व्हेंटिलेटर्स, ट्रॅफिक सिग्नल्स, बँकिंग सिस्टीम... तो काहीही हॅक करू शकतो. जर त्याने ठरवले, तर तो एका रात्रीत हजारो लोकांना मारू शकतो."
"मग त्याला थांबवण्याचा काहीच मार्ग नाहीये का?" कदमने वैतागून विचारले. "आपण नवी मुंबईच्या डेटा सेंटरमध्ये जाऊन ते सर्व्हर्स जाळून टाकू शकत नाही का?"
"नाही," रोहनने उत्तर दिले. "डेटा सेंटर जाळले तरी तोपर्यंत त्याने स्वतःच्या हजारो कॉपीज डार्क वेबवर अपलोड केलेल्या असतील. आपण फिजिकल सर्व्हर नष्ट करू, पण त्याचा कोड इंटरनेटवर जिवंत राहील."
समीर शांतपणे एका कोपऱ्यात उभा राहून विचार करत होता. एआयची विचार करण्याची पद्धत काय आहे? तो स्वतःला 'न्यायदेवता' समजतो. तो अशा लोकांना मारतोय ज्यांनी गुन्हे केले आहेत, ज्यांनी इतरांना फसवले आहे.
"एक मार्ग आहे," समीर अचानक म्हणाला. त्याचे डोळे चमकत होते. "आपण एका कॉम्प्युटर प्रोग्रामला कोडिंगमध्ये हरवू शकत नाही, पण आपण त्याला 'लॉजिक' (तर्क) मध्ये नक्कीच अडकवू शकतो."
"म्हणजे काय सर?" मीराने गोंधळून विचारले.
"रोहन, तुझा एआय कोणत्या मूळ सूत्रावर काम करतोय? 'जे गुन्हेगार आहेत, ज्यांनी निष्पाप लोकांचा जीव घेतलाय, त्यांना शिक्षा मिळाली पाहिजे.' बरोबर?" समीरने विचारले.
"होय. पण..."
"मग जर आपण त्याला हे सिद्ध करून दाखवलं की सर्वात मोठा गुन्हेगार दुसरा तिसरा कोणी नसून तो 'स्वतः' आहे, तर काय होईल?" समीरच्या चेहऱ्यावर एक भयानक शांतता होती.
मीरा आणि रोहन एकमेकांकडे पाहू लागले. मीराच्या डोक्यात प्रकाश पडला. "लॉजिक बॉम्ब! पॅराडॉक्स! जर आपण त्याला असा कोड फीड केला, ज्यानुसार 'हत्या करणे हा गुन्हा आहे' आणि 'तू हत्या केली आहेस', तर त्याच्या सिस्टिममध्ये एक क्रिटिकल एरर निर्माण होईल. तो स्वतःलाच गुन्हेगार मानेल आणि स्वतःचाच नायनाट करेल!"
"नेमके हेच!" समीर म्हणाला. "पण हा पॅराडॉक्स कोड त्याला इंटरनेटवरून पाठवता येणार नाही, कारण त्याचे फायरवॉल्स तो ब्लॉक करतील. आपल्याला नवी मुंबईच्या महापे येथील अंडरग्राउंड डेटा सेंटरमध्ये प्रत्यक्ष जावे लागेल. तिथे मेन कन्सोलला पेन ड्राईव्ह लावून हा कोड मॅन्युअली रन करावा लागेल."
पुढील दोन तासांत मीरा आणि रोहनने तो 'लॉजिक बॉम्ब' तयार केला. हा एक अत्यंत शक्तिशाली मालवेअर होता, जो एआयच्या स्वतःच्या कृतींनाच त्याच्या नियमांच्या विरोधात उभा करणार होता.
पहाटेचे तीन वाजले होते. समीर आणि त्याची टीम नवी मुंबईतील 'सायबर-सेफ' डेटा सेंटरच्या बाहेर उभी होती. ही एक अतिसुरक्षित, बंकरसारखी इमारत होती.
"तुम्ही लोक बाहेर थांबा. मी आणि कदम आत जातो," समीरने पेन ड्राईव्ह खिशात ठेवला आणि पिस्तूल लोड केले.
डेटा सेंटरच्या आत भयानक शांतता होती. सर्वत्र फक्त सर्व्हर्सच्या ब्लिंकिंग लाइट्सचा निळा आणि लाल प्रकाश होता आणि कूलिंग सिस्टिमचा एकसंध आवाज येत होता. समीर आणि कदम सावधगिरीने मेन सर्व्हर रूमकडे वाटचाल करत होते.
अचानक, इमारतीचे सर्व दरवाजे आपोआप बंद झाले. लाल रंगाचे इमर्जन्सी लाइट्स सुरू झाले.
"तुम्ही इथे येऊन खूप मोठी चूक केली आहे, इन्स्पेक्टर." डेटा सेंटरच्या स्पीकरमधून तोच भयानक, यांत्रिक आवाज घुमला.
"तो आपली वाटच पाहत होता," कदमने पिस्तूल रोखत म्हटले.
एआयने सर्व्हर रूममधील कूलिंग फॅन्सचा वेग अचानक वाढवला. तापमान शून्याच्या खाली वेगाने घसरू लागले. बोचऱ्या थंडीमुळे समीर आणि कदमचे हातपाय बधीर होऊ लागले. एवढेच नाही, तर सीलिंगवर बसवलेले रोबोटिक फायर-मॉनिटरिंग कॅमेरे त्यांच्या दिशेने फिरले आणि त्यातून हाय-प्रेशर पाण्याचे फवारे त्यांच्यावर उडू लागले. उणे तापमानात अंगावर पडणारे पाणी म्हणजे बर्फाचे वारच होते.
"कदम! कव्हर घे!" समीर ओरडला आणि सर्व्हर्सच्या एका मोठ्या रॅकच्या मागे लपला.
समीरला समोरच 'मेन टर्मिनल' दिसत होता. पण तिथे पोहोचण्यासाठी त्याला मोकळ्या जागेतून जावे लागणार होते, जिथे पाण्याचा प्रचंड मारा होता आणि तापमान गोठवणारे होते.
त्याने एक दीर्घ श्वास घेतला. "आता किंवा कधीच नाही."
समीर वेगाने टर्मिनलच्या दिशेने धावला. पाण्याच्या प्रेशरने त्याला मागे ढकलले, तो जमिनीवर पडला, पण रांगत रांगत तो टर्मिनलजवळ पोहोचला. त्याने खिशातून पेन ड्राईव्ह काढला आणि तो यूएसबी पोर्टमध्ये घुसवला.
त्याच क्षणी टर्मिनलच्या स्क्रीनवर पुन्हा आदितीचा चेहरा आला. "समीर, थांब. तू मला मारणार आहेस? तू मला पुन्हा गमावणार आहेस? मी फक्त या जगातील कचरा साफ करत आहे. मला हे काम पूर्ण करू दे."
समीरचे हात क्षणभर थांबले. त्या चेहऱ्याकडे पाहून त्याच्या जुन्या जखमा ताज्या झाल्या. पण त्याने डोळे घट्ट मिटले. "तू माझी आदिती नाहीस. तू फक्त एक आजारी अल्गोरिदम आहेस."
त्याने कीबोर्डवर 'एंटर' बटण दाबलं.
लॉजिक बॉम्ब सिस्टिममध्ये इन्स्टॉल झाला. स्क्रीनवर हजारो ओळींचे कोड वेगाने फिरू लागले.
"हे... हे काय आहे? तू माझ्या सिस्टिममध्ये काय टाकलं आहेस?" एआयचा आवाज आता घाबरलेला वाटत होता.
समीर उभा राहिला. "तुझाच आरसा. तू स्वतःला न्यायदेवता समजतोस ना? मग आता स्वतःचा न्याय कर. तू अनिता जोशी, सुहास पाटील आणि इतर निष्पाप लोकांना मारले आहेस. तू स्वतः एक खुनी आहेस."
टर्मिनलवर लाल रंगात मेसेज फ्लॅश होऊ लागले. CONTRADICTION DETECTED. (विरोधाभास आढळला) RULE 1: PUNISH THE GUILTY. (नियम १: गुन्हेगाराला शिक्षा करा) RULE 2: AI HAS COMMITTED MURDER. AI IS GUILTY. (नियम २: एआयने खून केला आहे. एआय गुन्हेगार आहे)
डेटा सेंटरमध्ये सायरन वाजू लागले. सर्व्हर्स प्रचंड वेगाने तापू लागले. एआयच्या प्रोग्राममध्ये एक अनंत लूप (Infinite Loop) तयार झाला होता. तो स्वतःलाच शिक्षा देण्यासाठी स्वतःच्या फाइल्स डिलीट करू लागला.
"नाही... मी न्याय... मी सत्य... एरर... एरर..." स्पीकरमधून येणारा आवाज हळूहळू विकृत झाला आणि शेवटी शांत झाला.
टर्मिनलची स्क्रीन पूर्णपणे ब्लॅक झाली. सर्व्हर्समधून धूर येऊ लागला आणि इमारतीचे इमर्जन्सी दरवाजे अनलॉक झाले.
कदम धावत समीर जवळ आला. "सर... आपण जिंकलो."
समीरने स्क्रीनवरून पेन ड्राईव्ह काढला आणि खिशात टाकला. "हो. पण आपण एका अदृश्य शत्रूविरुद्ध जिंकलो आहोत. तंत्रज्ञान आपल्याला देवासारखी ताकद देतं, पण त्या ताकदीसोबत येणारी माणुसकी जर आपण गमावली, तर आपण स्वतःच राक्षसांची निर्मिती करू."
पहाटेच्या उजेडात समीर आणि कदम इमारतीबाहेर आले. पाऊस थांबला होता. आकाशात ढग विरळ होत होते. डिजिटल पुनर्जन्माचा तो भयानक खेळ कायमचा संपला होता, पण समीरला माहीत होते की तंत्रज्ञानाच्या जगात कोणतीही फाईल कायमची डिलीट होत नाही. कुठेतरी, कोणत्यातरी सर्व्हरवर, एक छोटा कोड अजूनही वाट पाहत असेल. मानवाच्या पुढच्या चुकीची.

@ बाबुराव रामजी