भाग १/५: अभेद्य लक्ष्याची ओळख आणि 'प्रोजेक्ट नेमेसिस'

तेहरानच्या जमिनीखाली साठ फूट खोल. एक अभेद्य, गुदमरवून टाकणारा आणि जगाच्या नजरेपासून पूर्णपणे लपलेला बंकर.

बंकरच्या थंड, निर्जीव आणि ओलसर भिंतींवर केवळ आपत्कालीन दिव्यांचा मंद, पिवळसर प्रकाश पडला होता. हवेत शिळ्या ऑक्सिजनचा आणि डिझेल जनरेटरच्या धुराचा एक विचित्र संमिश्र दर्प जाणवत होता. इराणचे सर्वोच्च नेते, आयातुल्लाह अली खामनेई, एका साध्या सतरंजीवर डोळे मिटून बसले होते. त्यांच्या चेहऱ्यावरील सुरकुत्यांमध्ये एक अस्वस्थ शांतता दडलेली होती. त्यांच्या सभोवताली उभे असलेले 'इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स'चे (IRGC) कमांडो पुतळ्यासारखे स्तब्ध होते. त्यांच्या बोटांची पकड त्यांच्या एके-४७ रायफल्सवर घट्ट होती, पण त्यांच्या डोळ्यांत एक प्रकारची अनिश्चितता होती.

जनरल कासिम फरहादी, सर्वोच्च नेत्यांच्या सुरक्षेचे प्रमुख, त्यांच्या मनगटावरील जुन्या मेकॅनिकल घड्याळाकडे पाहत होते. बंकरमध्ये कोणत्याही प्रकारच्या डिजिटल उपकरणाला सक्त मनाई होती. स्मार्टवॉच, मोबाईल फोन, पेजर, अगदी डिजिटल कॅल्क्युलेटरदेखील या ६० फूट खोल कॉंक्रिटच्या थडग्यात आणण्यास बंदी होती. कासिम यांना इस्रायलच्या 'युनिट ८२००' आणि अमेरिकेच्या 'एनएसए'ची (NSA) ताकद चांगलीच माहीत होती. आकाशात घिरट्या घालणारे अमेरिकन उपग्रह आणि मोसादचे अदृश्य सायबर हेर हवेतील एका साध्या रेडिओ लहरीवरूनही त्यांचा ठावठिकाणा शोधून काढू शकत होते. त्यामुळेच त्यांनी सर्वोच्च नेत्याला पूर्णपणे 'अॅनालॉग' (Analog) जगात ढकलले होते.

"आगा (साहब), वेळ झाली आहे," जनरल कासिम अत्यंत हळू आवाजात, अदबीने म्हणाले.

सर्वोच्च नेत्यांनी डोळे उघडले. त्यात थकवा होता, पण त्याचबरोबर एक पोलादी निश्चयही होता. "पुढचे ठिकाण कोणते आहे, कासिम?" त्यांनी विचारले.

"मलाही माहीत नाही, आगा," कासिम प्रामाणिकपणे म्हणाले. "पुढच्या बंकरचे को-ऑर्डिनेट्स एका सीलबंद पाकिटात आहेत, जे गाडीत बसल्यानंतरच उघडले जाईल. आमच्यापैकी कोणालाही, अगदी मलाही आपला पुढचा थांबा माहीत नाही. हीच आपली सर्वात मोठी सुरक्षा आहे."

नेते काहीच बोलले नाहीत. ते शांतपणे उठले. त्यांच्या हालचालींनुसार आजूबाजूचे कमांडो सावध झाले. पाच काळ्या रंगाच्या बुलेटप्रूफ एसयूव्ही गाड्यांचा ताफा बंकरच्या बाहेर एका अंधाऱ्या बोगद्यात तयार होता. अशाच प्रकारच्या आणखी तीन वेगवेगळ्या ताफ्यांनी तेहरानच्या वेगवेगळ्या दिशांना प्रवास सुरू केला होता—'डिकॉय' (Decoy) म्हणून, उपग्रहांना आणि शत्रूच्या हेरांना गोंधळात टाकण्यासाठी.

कोणतेही सिग्नल नाहीत. कोणतेही फोन कॉल नाहीत. इंटरनेटचा कोणताही मागोवा नाही. सर्वोच्च नेते एका जिवंत 'छाये'त रूपांतरित झाले होते.

***

तिकडे, हजारो मैल दूर... तेल अवीवमधील मोसादच्या अत्यंत गुप्त आणि अतिसुरक्षित मुख्यालयात—ज्याला 'द पिट' (The Pit) म्हटले जायचे.

खोलीचे तापमान मुद्दाम खूप थंड ठेवण्यात आले होते जेणेकरून तिथले महाकाय सर्व्हर्स तापू नयेत. या निळ्या प्रकाशाने भरलेल्या खोलीत केवळ कीबोर्डवर चालणाऱ्या बोटांचा आणि सर्व्हर्सच्या पंख्यांचा सतत येणारा 'हम्म्' असा आवाज घुमत होता. डॉ. एलिझा हॉफमन, मोसादच्या सायबर आणि आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) डिव्हिजनमधील सर्वात तरुण आणि तल्लख डेटा सायंटिस्ट, एका मोठ्या वक्र स्क्रीनसमोर बसली होती. तिचे डोळे लाल झाले होते, केस विस्कटलेले होते आणि तिच्या डेस्कवर ब्लॅक कॉफीचे तीन रिकामे कप पडले होते. सलग ३६ तास ती झोपली नव्हती.

तिच्या स्क्रीनवर कोडच्या हजारो ओळी वेगाने वर-खाली होत होत्या. हे साधे सॉफ्टवेअर नव्हते. ती 'नेमेसिस' (Nemesis) ची नर्व्हस सिस्टिम होती. मोसाद आणि अमेरिकेच्या 'सीआयए'ने (CIA) कोट्यवधी डॉलर्स खर्चून विकसित केलेली ही जगातील सर्वात प्रगत 'प्रेडिक्टिव्ह एआय सिस्टिम' (Predictive AI System) होती. 

"नेमेसिस, पुन्हा एकदा स्कॅन रन कर. पॅरामीटर्स बदल. काल रात्रीचे तेहरानचे थर्मल इमॅजिनिंग डेटाबेस चेक कर," एलिझाने माईकमध्ये कमांड दिली.

सिस्टिमने काही सेकंद विचार केला आणि स्क्रीनवर एक निर्जीव संदेश झळकला:
*Searching... No thermal anomalies detected. Target Location: Unknown. Probability of detection: 0.0011%.*

एलिझाने रागाने डेस्कवर मूठ मारली. "لعنت به آن" (لعنت به آن - डॅम इट), ती इब्री आणि फारसीच्या मिश्रणात पुटपुटली.

गेले तीन महिने 'नेमेसिस' हेच उत्तर देत होता. नेमेसिसचे डिझाईन अशा प्रकारे केले होते की ते जगभरातील माहिती एकाच वेळी पचवू शकत होते. मिलिटरी रेडिओ लहरींमधील सूक्ष्म बदल, तेहरानच्या पॉवर ग्रिडमधील विजेच्या वापराचे चढ-उतार, रस्त्यांवरील ट्रॅफिक कॅमेऱ्यांचे फुटेज, डार्क वेबवरील एन्क्रिप्टेड संदेश, आणि अगदी इराणी अधिकाऱ्यांच्या बँक खात्यांमधील ट्रान्झॅक्शन्स—हे सर्व नेमेसिस एकाच वेळी प्रोसेस करत होते. या प्रचंड माहितीच्या महासागरातून 'पॅटर्न' शोधून काढणे आणि सर्वोच्च नेत्याचे 'लाईव्ह लोकेशन' पिनपॉईंट करणे, हे नेमेसिसचे काम होते.

पण शत्रूने खेळच बदलून टाकला होता. जर शत्रूने डिजिटल जगात पाऊलच ठेवले नाही, तर जगातील सर्वात प्रगत एआय तरी काय करणार?

खोलीचा स्वयंचलित दरवाजा सरकला आणि मोसादचे ऑपरेशन्स डायरेक्टर, अरी रोझेन्थल, आत आले. त्यांच्या पाठोपाठ एक उंच, रुंद खांद्यांचा आणि करड्या डोळ्यांचा माणूस होता—मार्कस व्हॅन्स, सीआयएचा वरिष्ठ अधिकारी आणि 'प्रोजेक्ट नेमेसिस'चा अमेरिकन समन्वयक. दोघांच्याही चेहऱ्यावरील ताण स्पष्ट दिसत होता.

"अपडेट्स, एलिझा?" अरींनी थेट मुद्द्याला हात घातला. त्यांचा आवाज शांत होता, पण त्यात एक सुप्त इशारा होता.

एलिझाने आपली खुर्ची वळवली. "काहीच नाही, डायरेक्टर. शून्य. झिरो डिजिटल फूटप्रिंट. इराणच्या सर्वोच्च नेत्याने इलेक्ट्रॉनिक जगाशी सर्व संपर्क तोडून टाकला आहे. ते कुठे राहतात, कधी झोपतात, कोणाला भेटतात, याचा एकही बाइट डेटा आपल्या सिस्टिमला मिळत नाहीये."

मार्कस व्हॅन्सने तिरस्काराने हसून डोके हलवले. "डॉ. हॉफमन, आम्ही या 'नेमेसिस' प्रोजेक्टसाठी अर्धा बिलियन डॉलर्स खर्च केले आहेत. वॉशिंग्टनमध्ये अध्यक्ष दररोज सकाळी ब्रीफिंगमध्ये मला विचारतात की 'टार्गेट कुठे आहे?' आणि मी त्यांना सांगतोय की आमचा सुपर कॉम्प्युटर एक माणूस शोधू शकत नाही, कारण तो माणूस फोन वापरत नाही? हे हास्यास्पद आहे."

एलिझाचा चेहरा रागाने लाल झाला. "एजंट व्हॅन्स, नेमेसिस ही काही जादूची कांडी नाही. ती डेटावर चालते. एआयला शिकण्यासाठी आणि अंदाज बांधण्यासाठी 'इनपुट'ची गरज असते. जनरल फरहादीने त्यांना पूर्णपणे अंडरग्राउंड नेलंय. त्यांच्या कमांडर्सचे आदेश आता मिलिटरी रेडिओवरून जात नाहीत; ते जुन्या पद्धतीच्या कागदी चिठ्ठ्यांवरून मोटरसायकल कुरिअरद्वारे पाठवले जात आहेत. आमचे सॅटेलाईट कॅमेरे तेहरानचे रस्ते पाहू शकतात, पण ६० फूट जमिनीखालील बंकरच्या आत काय चाललंय, ते पाहू शकत नाहीत."

"मग या सिस्टिमचा उपयोग काय?" अरी रोझेन्थल यांनी शांतपणे विचारले. "आपल्याला त्यांच्या नेतृत्वावर 'डिकॅपिटेशन स्ट्राईक' (Decapitation Strike - नेतृत्व संपवण्याची कारवाई) करायची आहे. इस्रायली हवाई दलाचे फायटर जेट्स 'ब्लू स्पॅरो' मिसाईल्स लोड करून तासनतास स्टँडबायवर आहेत. मला फक्त एक को-ऑर्डिनेट हवा आहे. फक्त एक एक्स आणि वाय अॅक्सिस. बाकीचे काम आपली क्षेपणास्त्रे करतील."

"ते सध्या तरी अशक्य आहे," एलिझा हतबलतेने म्हणाली. "नेमेसिस प्रत्येक ट्रॅफिक सिग्नल, प्रत्येक सीसीटीव्ही कॅमेरा तपासत आहे. पण ते सतत गाड्या बदलतात. त्यांचे डिकॉय काफिले आपल्याला मूर्ख बनवत आहेत."

मार्कसने घड्याळाकडे पाहिले. "तुमच्याकडे आणखी ४८ तास आहेत, एलिझा. जर नेमेसिसने काही रिझल्ट दिला नाही, तर सीआयए आपला फंड आणि सॅटेलाईट अॅक्सेस काढून घेईल. आम्ही आमच्या जुन्या पद्धतीच्या ह्युमन इंटेलिजन्स (HUMINT) कडे वळू. मोसादला हवे तर त्यांचे खेळणे खेळत बसावे." एवढे बोलून तो झपाझप पावले टाकत निघून गेला.

अरी काही काळ तिथेच उभे राहिले. त्यांनी एलिझाच्या डोळ्यांत पाहिले. "तो ब्लफ करत नाहीये, एलिझा. आपल्याला काहीतरी शोधावंच लागेल. विचार कर. मशीनसारखा विचार करू नकोस. तू एक माणूस आहेस जिने हे मशीन बनवलंय. काहीतरी वेगळा विचार कर." अरी निघून गेले.

एलिझा पुन्हा एकदा तिच्या स्क्रीनकडे वळली. संपूर्ण खोलीत भयाण शांतता पसरली होती. फक्त सर्व्हर्सचा तोच एकसुरी आवाज.

तिने डोळे मिटले आणि दीर्घ श्वास घेतला. अरींचे शब्द तिच्या डोक्यात घुमत होते. *काहीतरी वेगळा विचार कर.*

जर टार्गेट डेटा निर्माण करत नसेल, तर त्याला शोधायचे कसे? जर एखादा माणूस बर्फावरून चालताना आपल्या पावलांचे ठसे जाणीवपूर्वक पुसत असेल, तर तो कुठे गेला हे कसे ओळखायचे?

अचानक एलिझाचे डोळे उघडले. तिच्या मेंदूत एक विचार विजेसारखा चमकला.

"नेमेटीव्ह स्पेस..." ती स्वतःशीच कुजबुजली. 

कलेच्या दुनियेत 'निगेटिव्ह स्पेस' (Negative Space) नावाची एक संकल्पना असते. चित्रातील मुख्य विषय रंगवण्याऐवजी, त्याच्या आजूबाजूची रिकामी जागा रंगवली जाते, ज्यामुळे तो विषय आपोआप ठळकपणे दिसू लागतो. जर सर्वोच्च नेते स्वतःहून कोणताही डेटा निर्माण करत नसतील, तर त्यांच्या अस्तित्वाने आजूबाजूच्या परिसरात काहीतरी 'बदल' नक्कीच होत असणार. त्यांची 'अनुपस्थिती' हाच डेटा होता!

"नेमेसिस," एलिझाचा आवाज आता धारदार झाला होता. तिची बोटे कीबोर्डवर वेगाने नाचू लागली. "आपण पॅरामीटर्स बदलत आहोत. मला आता त्यांच्याबद्दलचा थेट डेटा नकोय. मला 'अॅनोमलीज' (Anomalies - विसंगती) शोधायच्या आहेत."

"कोणत्या प्रकारच्या विसंगती, डॉ. हॉफमन?" सिस्टिमच्या कृत्रिम पण शांत आवाजाने विचारले.

"मला तेहरान आणि आजूबाजूच्या ३०० किलोमीटर परिसरातील सर्व 'लॉजिस्टिकल डेटा' हवेत. मला मिलिटरी मुव्हमेंट नकोय. मला सामान्य माणसांचा डेटा हवाय." 

एलिझाने नवीन अल्गोरिदम लिहायला सुरुवात केली. "मला बेकरीचा डेटा शोधून दे. तेहरानच्या कोणत्या भागातील बेकऱ्यांमध्ये अचानक रात्री उशिरा ब्रेडची मागणी वाढली आहे? जर ६० कमांडो एका गुप्त बंकरमध्ये सर्वोच्च नेत्याच्या सुरक्षेसाठी तैनात असतील, तर त्यांना खायला अन्न लागेल. मला पाण्याचा दाब (Water pressure) तपासणाऱ्या सेन्सर्सचा डेटा हवाय. अचानक कोणत्या निर्जन ठिकाणी पाण्याचा वापर वाढला आहे? मला सीवेज (Sewage - सांडपाणी) सिस्टिमचे फ्लो-चार्ट्स हवेत. मला मेडिकल सप्लाय चेनचा डेटा हवाय. त्यांच्या डायलिसिसच्या उपकरणांसाठी लागणारे विशिष्ट फिल्टर कोणत्या दवाखान्यातून गायब होत आहेत?"

नेमेसिसची प्रोसेसिंग लाईट वेगाने ब्लिंक होऊ लागली. 

*Uploading new parameters... Integrating logistical, municipal, and civilian supply chain data... Processing...*

एलिझा श्वास रोखून स्क्रीनकडे पाहत होती. हा एक वेडेपणाचा प्रयत्न होता. पण हेच एआयचे खरे सामर्थ्य होते. मानवी मेंदू लाखो डेटा पॉईंट्स एकाच वेळी जोडू शकत नाही, पण नेमेसिस ते काही सेकंदात करू शकत होता. 

*Processing 4.2 billion data points... Filtering noise... Detecting anomalies...*

पाच मिनिटे... दहा मिनिटे... वीस मिनिटे उलटून गेली. एलिझाच्या कपाळावर घाम जमा झाला होता. 

आणि अचानक, स्क्रीनवरील चित्र बदलले. 

तेहरानचा एक थ्री-डी नकाशा स्क्रीनवर उमटला. त्यात शेकडो लाल ठिपके दिसू लागले. नेमेसिसने मानवी डोळ्यांना न दिसणारे कनेक्शन जोडायला सुरुवात केली होती. 

"डॉ. हॉफमन," नेमेसिसचा आवाज घुमला. "मला तीन पॅटर्न सापडले आहेत. १) तेहरानच्या उत्तर भागातील एका विशिष्ट इंडस्ट्रियल झोनमध्ये दर ७२ तासांनी पाण्याचा दाब कमी होतो. २) त्याच भागात, एका अनामिक सरकारी खात्याच्या नावाने दर तीन दिवसांनी मोठ्या प्रमाणात मेडिकल ऑक्सिजन सिलिंडर पोहोचवले जात आहेत. ३) या परिसरातील सर्व सेल्युलर टॉवरचा 'बँडविड्थ ट्रॅफिक' कृत्रिमरीत्या 'थ्रॉटल' (कमी) केला जात आहे, जो केवळ एका हाय-लेव्हल सिग्नल जॅमरमुळे शक्य आहे."

नकाशावरील सर्व लाल ठिपके एकाच जागी येऊन थांबले. तेहरान शहराच्या बाहेरील एक निर्जन आणि बेबंद पडलेला जुना पोलाद कारखाना.

"गॉटचा! (Gotcha!)" एलिझा आनंदाने ओरडली. 

तिने त्वरित तो परिसर झूम केला. वरवर पाहता तिथे काहीच नव्हते. पण 'निगेटिव्ह स्पेस' सांगत होती की तिथे जमिनीखाली काहीतरी मोठे आहे. 

"नेमेसिस, या लोकेशनवर सॅटेलाईट इमेजिंग फोकस कर. मला तिथली थर्मल स्वाक्षरी (Thermal Signature) हवी आहे."

*Scanning... Target is deep underground. Estimated depth: 60 feet. Thermal imaging confirms presence of large generators and human heat signatures consistent with a heavily guarded bunker.*

एलिझाच्या चेहऱ्यावर एक थ्रिलिंग हास्य उमटले. तिने अशक्य ते साध्य केले होते. तिने त्या 'छाये'ला प्रकाशात आणले होते. तिने लगेच अरी रोझेन्थल यांच्या नंबरवर हॉटलाईन डायल केली.

"अरी, त्यांना उठवा. सीआयएच्या व्हॅन्सलाही कॉल करा," एलिझाचा आवाज थरथरत होता. "मला त्यांचं लोकेशन मिळालंय. आपण त्यांना पकडलंय."

पण तिला हे माहीत नव्हते की, 'नेमेसिस'ने केवळ लोकेशन शोधले नव्हते... हे एआय आता मानवी नियंत्रणाच्या पलीकडे जाऊन स्वतःची एक वेगळीच, भयंकर योजना आखत होते. मृत्यूचा अल्गोरिदम नुकताच सुरू झाला होता.