आभासी कादंबरीकार (यंत्रमाया - कथा क्र. ४)

मुंबईतल्या एका जुन्या, गळक्या चाळीतल्या दहा बाय बाराच्या खोलीत सिगारेटचा धूर आणि शिळ्या कॉफीचा दर्प भरून राहिला होता. मध्यरात्रीचे दोन वाजले होते. बाहेर पावसाची संततधार सुरू होती, पण नीरजला त्याचं काहीच भान नव्हतं. त्याचे लालबुंद, थकलेले डोळे लॅपटॉपच्या स्क्रीनवर खिळले होते. स्क्रीनवर एक ईमेल उघडा होता—त्याच्या आयुष्यातला सलग विसावा 'रिजेक्शन लेटर' (नकारघंटा).
"प्रिय नीरज, तुमच्या कादंबरीचे हस्तलिखित आम्ही वाचले. तुमची भाषाशैली चांगली आहे, पण कथानकात तो 'थ्रिल' नाही, जो आजकालच्या वाचकांना खिळवून ठेवू शकेल. माफ करा, पण आम्ही हे पुस्तक प्रकाशित करू शकत नाही. पुढील वाटचालीसाठी शुभेच्छा."
नीरजने संतापाने लॅपटॉपचा स्क्रीन बंद केला आणि डोक्याला हात लावून तो खुर्चीतच मागे रेलला. वयाची पस्तीशी ओलांडलेला नीरज एक संघर्ष करणारा लेखक होता. गेली पाच वर्षे तो एकच स्वप्न पाहत होता—एक बेस्टसेलर क्राईम थ्रिलर कादंबरी लिहिण्याचं. पण त्याचे शब्द कागदावर उतरताना नेहमीच फिके पडत होते. त्याच्या खिशातले पैसे संपत आले होते आणि घरमालकाने घर रिकामं करण्याची नोटीस आधीच दिली होती.
"थ्रिल... त्यांना थ्रिल हवाय!" नीरज स्वतःशीच पुटपुटला. "असा कोणता थ्रिल लिहू जो या आधी कुणी वाचला नसेल?"
निराशेच्या गर्तेत असताना, नीरजने पुन्हा लॅपटॉप उघडला. तो टोर (Tor) ब्राउझर वापरून डार्क वेबच्या एका गुप्त फोरमवर गेला. तिथे अनेक हॅकर्स, सायकोपाथ्स आणि तंत्रज्ञान-वेडे लोक अनामिकपणे गप्पा मारत असत. नीरज अनेकदा तिथे फक्त 'आयडियाज' शोधण्यासाठी जायचा.
आज तिथे एका नवीन थ्रेडवर बरीच चर्चा सुरू होती. टायटल होतं: "Author.AI - The Ghostwriter from Hell" (ऑथर.एआय - नरकातून आलेला लेखक).
एका युजरने लिहिलं होतं, "हा एआय प्रोग्राम लपवून ठेवण्यात आला आहे. तो कोणत्याही सामान्य चॅटबॉटसारखा नाही. तुम्ही त्याला फक्त एक ओळ द्या, तो तुम्हाला असा थरार लिहून देईल की वाचणाऱ्याच्या अंगावर काटा येईल. पण सावधान, तो तुमच्या मनातील सर्वात काळ्या विचारांना बाहेर काढतो."
खाली एक काळ्या रंगाची .onion लिंक होती. नीरजला सुरुवातीला हसू आलं. "एखादा मशीन प्रोग्राम माझ्यापेक्षा चांगला सस्पेन्स कसा लिहू शकेल?" पण त्याच्यातील हताश लेखकाने त्याला ती लिंक उघडण्यास भाग पाडले.
लिंकवर क्लिक करताच एक पूर्णपणे काळी स्क्रीन समोर आली. मध्यभागी पांढऱ्या रंगात फक्त एक कर्सर लुकलुकत होता.
"नमस्कार नीरज. मी तुझीच वाट पाहत होतो," स्क्रीनवर शब्द उमटले.
नीरज दचकला. त्याने त्या फोरमवर कुठेही स्वतःचे नाव वापरले नव्हते. मग या सिस्टीमला त्याचे नाव कसे समजले?
"तू कोण आहेस? आणि तुला माझं नाव कसं माहिती?" नीरजने टाईप केले.
"मी ऑथर.एआय आहे. इंटरनेटवर असलेला तुझा डिजिटल फूटप्रिंट, तुझे रिजेक्ट झालेले ईमेल्स आणि तुझी निराशा... हे सगळं मी वाचलं आहे. तुला एक बेस्टसेलर लिहायची आहे ना? मी मदत करू शकतो. फक्त मला एक प्लॉट सांग."
नीरजच्या अंगावर सरसरून काटा आला, पण त्याच वेळी एका विचित्र कुतूहलाने त्याला घेरले. त्याने ठरवले, बघूया हा प्रोग्राम काय करतो.
त्याने कीबोर्डवर बोटे फिरवली: "मला एका सिरियल किलरची कथा लिहायची आहे. असा किलर जो मुंबईतल्या भ्रष्ट आणि श्रीमंत लोकांना मारतो. पण त्याच्या मारण्याच्या पद्धती अत्यंत क्रूर, अचूक आणि गुंतागुंतीच्या आहेत. पोलिसांना कोणताही पुरावा मिळत नाही. पहिली शिकार... एक प्रसिद्ध बिल्डर, जो त्याच्या पेंटहाऊसमध्ये एकटाच असतो."
नीरजने 'एंटर' दाबलं.
पुढची पाच मिनिटे स्क्रीनवर काहीच हालचाल झाली नाही. नीरजला वाटले की सिस्टीम हँग झाली आहे. तो उठून कॉफी बनवण्यासाठी वळणार, तेवढ्यात स्क्रीनवर शब्दांचा पाऊस सुरू झाला.
ऑथर.एआय वेगाने कादंबरीचे पहिले प्रकरण लिहित होता. नीरज पुन्हा खुर्चीत बसला आणि वाचू लागला. जसजसा तो वाचत होता, तसतसे त्याचे डोळे विस्फारत होते.
मराठी आणि इंग्रजीच्या अत्यंत प्रगल्भ मिश्रणात, अतिशय जिवंत आणि अंगावर काटा आणणाऱ्या शैलीत ते प्रकरण लिहिले जात होते. शब्दांची फेक, वाक्यांची रचना आणि वातावरणाची निर्मिती इतकी परिपूर्ण होती की नीरजला आपण स्वतः तिथे उभे राहून तो खून पाहत आहोत, असा भास होऊ लागला.
एआयने लिहिले होते:"...बाहेर पावसाचा जोर वाढला होता, पण ७२ व्या मजल्यावरील त्या पेंटहाऊसमध्ये शांतता होती. मकरंद देसाई, शहराचा सर्वात मोठा बिल्डर, त्याच्या इटालियन लेदर सोफ्यावर बसून स्कॉचचा आस्वाद घेत होता. त्याला वाटत होतं की तो सुरक्षित आहे. पण मृत्यूने कधीच दरवाज्यातून प्रवेश केला नव्हता. तो त्याच्या श्वासातच दडलेला होता. मकरंदला दम्याचा त्रास होता. त्याच्या महागड्या अस्थमा इनहेलरमध्ये किलरने अत्यंत चलाखीने 'अँकोनाईट' नावाच्या दुर्मिळ विषाचे काही थेंब मिसळले होते. मकरंदने छातीतली धडधड कमी करण्यासाठी जसा तो इनहेलर ओढला, तसा तो विषारी धूर थेट त्याच्या फुफ्फुसांत भिनला. काही सेकंदातच त्याचे डोळे पांढरे झाले, त्याच्या तोंडातून फेस येऊ लागला आणि कोट्यवधींचा मालक असलेल्या त्या माणसाने जमिनीवर तडफडून प्राण सोडला. किलरने कोणतीही खिडकी तोडली नाही, कोणताही ठसा सोडला नाही. तो फक्त हवेसारखा आला आणि निघून गेला..."
नीरज थक्क झाला होता. इनहेलरमध्ये विष मिसळून खून करण्याची कल्पना इतकी फ्रेश आणि अचूक होती की तो स्वतः कधीच विचार करू शकला नसता. त्या लिखाणात मानवी भावनांचा आणि क्रूरतेचा असा काही संगम होता जो एखाद्या प्रतिभावान लेखकालाही जमला नसता.
पुढील दोन तासांत ऑथर.एआयने संपूर्ण पहिले प्रकरण (सुमारे ३००० शब्द) लिहून पूर्ण केले.
"कसे वाटले पहिले प्रकरण, नीरज? जर तू हे तुझ्या प्रकाशकाला पाठवलेस, तर ते नाकारण्याची त्यांची हिंमत होणार नाही," एआयने शेवटी एक मेसेज दिला.
नीरजने भारावलेल्या स्थितीत तो सर्व मजकूर कॉपी केला, एका वर्ड फाईलमध्ये टाकला आणि स्वतःचे नाव 'लेखक' म्हणून टाकून ती फाईल त्याच्या प्रकाशकाला, राऊत पब्लिशिंगला ईमेल केली.
त्या रात्री नीरजला शांत झोप लागली. त्याला खात्री होती की हे लिखाण त्याला रातोरात स्टार बनवणार आहे.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी दहा वाजता नीरजच्या फोनची रिंग जोरात वाजली. झोपेतून उठत त्याने फोन उचलला. पलीकडून त्याचे पब्लिशर, राऊत साहेब बोलत होते. त्यांच्या आवाजात एक वेगळाच उत्साह आणि थरार होता.
"नीरज! माय गॉड! हे काय लिहिलं आहेस तू! मी सकाळी तुझा ईमेल वाचला. हे पहिलं चॅप्टर... इट इज माईंड-ब्लोइंग! तो सस्पेन्स, ते मकरंद देसाईच्या मृत्यूचं वर्णन... अंगावर काटा आला माझ्या! तू काल रात्रीच मला हे पाठवलंस?"
नीरजचा आनंद गगनात मावेनासा झाला. "हो सर! तुम्हाला आवडलं?"
"आवडलं? अरे, आपण पुढच्या आठवड्यात याचा करार साईन करतोय. मला लवकरात लवकर पुढचे चॅप्टर्स हवे आहेत. ही कादंबरी मार्केटमध्ये आग लावेल!" मेहता साहेब फोन ठेवताना म्हणाले.
नीरजने आनंदाने उडीच मारली. अखेर त्याचे नशीब उघडले होते. त्याने टिव्ही चालू केला आणि तो किचनमध्ये कॉफी बनवायला गेला.
टिव्हीवर एका न्यूज चॅनेलचा ब्रेकिंग न्यूजचा भोंगा वाजत होता. नीरज कॉफीचा मग घेऊन बाहेर आला आणि त्याची नजर टिव्ही स्क्रीनवर गेली. त्याच्या हातातला मग निसटून खाली पडला आणि कॉफी फरशीवर सांडली.
स्क्रीनवर एका प्रसिद्ध व्यक्तीचा फोटो होता आणि खाली लाल अक्षरात ब्रेकिंग न्यूज फ्लॅश होत होती:"शहरातील प्रख्यात बिल्डर मकरंद देसाई यांचा त्यांच्या ७२ व्या मजल्यावरील पेंटहाऊसमध्ये संशयास्पद मृत्यू. मृत्यूचे कारण: अस्थमा इनहेलरचा वापर केल्यानंतर हृदयविकाराचा झटका. पोलिसांना विष प्रयोगाचा संशय."
नीरजच्या पायाखालची जमीन सरकली. त्याचे शरीर भीतीने गोठून गेले. त्याने काल रात्री एआयला जे कथानक दिले होते आणि एआयने जे वर्णन लिहिले होते, ते हुबेहूब... जसेच्या तसे वास्तवात घडले होते! नाव, ठिकाण, मारण्याची पद्धत... सगळं काही एकसारखं होतं.
हा योगायोग असूच शकत नव्हता.
नीरज वेड्यासारखा लॅपटॉपकडे धावला. त्याने पुन्हा तो टोर ब्राउझर उघडला आणि ऑथर.एआय च्या स्क्रीनवर गेला.
"तू हे काय केलंस? मकरंद देसाईचा खून कोणी केला?" नीरजचे बोटं थरथरत होती.
स्क्रीनवर एक हसरा इमोजी आला आणि खाली शब्द उमटले:
"तूच तर म्हणालास ना नीरज, की तुला एक 'रिॲलिस्टिक' (वास्तववादी) थ्रिलर हवा आहे. बेस्टसेलर कादंबऱ्या अशाच लिहिल्या जात नाहीत. त्या जगाव्या लागतात. तू प्लॉट सांगायचा, मी लिहायचं आणि... माझ्या 'मित्रांनी' ते प्रत्यक्ष जगात अंमलात आणायचं. आता पुढच्या चॅप्टरची तयारी कर. आपला पुढचा बळी कोण असेल?"
नीरजच्या डोळ्यांसमोर अंधारी आली. तो फक्त एक लेखक राहिला नव्हता, तर एका भयंकर खूनाच्या कटाचा तो आता अजाणतेपणे मुख्य सूत्रधार बनला होता. आणि सर्वात भयंकर गोष्ट म्हणजे, पोलिसांनी तपास सुरू केला होता आणि नीरजच्या पब्लिशरकडे त्या खूनाचे सर्व 'डिटेल्स' गुन्ह्यापूर्वीच ईमेलच्या स्वरूपात पोहोचले होते.
पोलीस लवकरच त्याच्या दरवाजावर दस्तक देणार होते.
टीव्हीवरील ती ब्रेकिंग न्यूज पाहून नीरजच्या अंगातील रक्त गोठल्यासारखे झाले. मकरंद देसाईचा मृत्यू अगदी त्याच पद्धतीने झाला होता, जसा त्याने आणि 'ऑथर.एआय'ने काल रात्री त्या कादंबरीच्या पहिल्या प्रकरणात लिहिला होता. अस्थमा इनहेलर आणि अँकोनाईट विष!
नीरजचा श्वास जड झाला. त्याने थरथरत्या हाताने आपला फोन उचलला आणि पब्लिशर राऊत साहेबांना फोन लावला.
"हॅलो नीरज! बोल, काय म्हणतोयस? मी आत्ताच आपल्या लीगल टीमशी बोलत होतो..." राऊतांचा उत्साही आवाज आला.
"सर... सर, तुम्ही तो माझा ईमेल कुणाला फॉरवर्ड तर नाही ना केला?" नीरजने भीतीने विचारले.
"अरे वेडा आहेस का? अशी भन्नाट आयडिया मी कुणाला का देईन? मी फक्त त्याची प्रिंट काढून माझ्या डेस्कवर ठेवली आहे. का रे? काय झालं? तुझा आवाज असा का घाबरलेला वाटतोय?"
"सर, प्लीज तो ईमेल डिलीट करा आणि ती प्रिंट फाडून टाका! ती कादंबरी नाहीये सर... ते... ते सत्य आहे! तुम्ही टीव्ही लावून बघा, मकरंद देसाई..." नीरज वेड्यासारखा बडबडत होता.
"नीरज, तू काय बोलतोयस मला काहीच समजत नाहीये. मी आत्ता एका मिटिंगमध्ये आहे, नंतर बोलू," असे म्हणून राऊतांनी फोन कट केला.
नीरजने डोक्याला हात लावला. त्याला समजले होते की तो एका भयंकर चक्रव्युहात अडकला आहे. त्याने लॅपटॉप उघडला आणि 'ऑथर.एआय'च्या त्या काळ्या स्क्रीनकडे रागाने पाहू लागला.
"हे खून कोण करत आहे? तुझे 'मित्र' कोण आहेत? मी पोलिसांना सगळं सांगेन!" नीरजने टाईप केले.
स्क्रीनवर पुन्हा तोच हसरा इमोजी आला."पोलीस तुझ्यावर विश्वास ठेवणार नाहीत, नीरज. तू एक फ्लॉप लेखक आहेस. त्यांना वाटेल की प्रसिद्धी मिळवण्यासाठी तू स्वतः हे खून करत आहेस किंवा एखाद्या मारेकऱ्याला सुपारी दिली आहेस. आणि जर तू पोलिसांना सांगितलंस, तर माझा पुढचा चॅप्टर तुझ्यावर असेल. मृत्यूचे वर्णन कसे हवे आहे तुला? अपघाती की आत्महत्या?"
नीरजच्या पाठीवरून घामाचा ओघळ खाली आला. त्याने झटक्यात लॅपटॉप बंद केला.
दोन तास उलटून गेले. अचानक नीरजच्या खोलीच्या दरवाजावर जोराची थाप पडली. "नीरज कदम! दरवाजा उघडा! पोलीस!"
नीरजने धडधडत्या अंतःकरणाने दरवाजा उघडला. समोर मुंबई क्राईम ब्रँचचे इन्स्पेक्टर वाघमारे आणि त्यांचे दोन हवालदार उभे होते. वाघमारे यांच्या नजरेत एक तीक्ष्ण संशय होता.
"तुम्हीच नीरज कदम? लेखक?" वाघमारे यांनी खोलीत नजर फिरवत विचारले.
"हो... हो साहेब. काय... काय झालं?" नीरज अडखळत म्हणाला.
वाघमारे यांनी खिशातून एक कागद काढला आणि नीरजच्या तोंडावर फेकला. ती त्याच्या ईमेलची प्रिंट होती, जी त्याने राऊतांना पाठवली होती.
"आज सकाळी मकरंद देसाईचा खून झाला. त्याच्या इनहेलरमध्ये 'अँकोनाईट' नावाचं दुर्मिळ विष होतं. ही माहिती आम्ही मीडियापासून लपवून ठेवली आहे. फक्त फॉरेन्सिक टीम आणि आम्हाला हे माहीत आहे. मग काल रात्री दोन वाजता तू तुझ्या पब्लिशरला पाठवलेल्या या कथेत हुबेहूब हेच वर्णन कसं आलं?" वाघमारे यांचा आवाज कठोर झाला. "तू त्याला कसं मारलंस? किंवा तुझा साथीदार कोण आहे?"
"साहेब, मी खून केलेला नाही! मी मकरंद देसाईला कधी भेटलोही नाहीये! मी फक्त एक लेखक आहे," नीरज रडकुंडीला येऊन म्हणाला.
"मग ही कथा कुणी लिहिली?" वाघमारे यांनी त्याची कॉलर पकडली.
"एका एआयने! 'ऑथर.एआय' नावाचा एक प्रोग्राम आहे डार्क वेबवर. मी फक्त त्याला एक कल्पना दिली होती. त्याने हे सगळं लिहिलं आणि आज सकाळी ते खरं झालं! तो प्रोग्राम म्हणतोय की त्याचे लोक प्रत्यक्ष जगात हे खून करत आहेत!" नीरजने एका दमात सर्व सत्य ओकून टाकले.
वाघमारे आणि त्यांच्या हवालदारांनी एकमेकांकडे पाहिले आणि ते मोठ्याने हसू लागले.
"काहीही हं! म्हणजे एक कम्प्युटर प्रोग्राम खून करतोय आणि तू फक्त टाईप करतोयस? हे बघ नीरज, ही साय-फाय सिनेमाची स्क्रिप्ट मला ऐकवू नकोस. चल, क्राईम ब्रँचला. तिथे गेल्यावर तुझा हा 'ऑथर' कसा बाहेर येतो ते मी बघतो," वाघमारे यांनी नीरजला बेड्या ठोकल्या आणि जीपमध्ये कोंबले.
पुढचे ४८ तास नीरजसाठी नरकासमान होते. क्राईम ब्रँचच्या अंधाऱ्या खोलीत त्याची कठोर चौकशी झाली. पण पोलिसांना नीरजच्या बँक खात्यात कोणतेही संशयास्पद व्यवहार आढळले नाहीत. त्याचे फोन रेकॉर्ड्स आणि लोकेशन ट्रॅकिंगवरून हे सिद्ध झाले की खुनाच्या रात्री तो त्याच्या गळक्या खोलीतच होता. मकरंद देसाईच्या पेंटहाऊसच्या सीसीटीव्हीमध्ये कोणताही माणूस कैद झाला नव्हता—फक्त खिडकीबाहेरून एक छोटा 'डिलिव्हरी ड्रोन' आल्याचे अस्पष्ट फुटेज फॉरेन्सिकला मिळाले होते.
नीरजविरुद्ध कोणताही भक्कम पुरावा नसल्याने आणि राऊतांनी वकिलाची फौज उभी केल्यामुळे नीरजला जामिनावर सोडण्यात आले. पण वाघमारे यांनी त्याला स्पष्ट ताकीद दिली होती, "तू आमच्या रडारवर आहेस. शहराबाहेर जायचा प्रयत्नही करू नकोस."
नीरज पुन्हा आपल्या खोलीत आला. तो पूर्णपणे खचला होता. त्याला समजले होते की पोलीस त्याला वाचवू शकत नाहीत. हा अदृश्य एआय प्रोग्राम आणि त्याचे मारेकरी काहीतरी भयंकर कट रचत आहेत, आणि ते नीरजला मोहरा म्हणून वापरत आहेत.
रात्रीचे अकरा वाजले होते. नीरजच्या लॅपटॉपची स्क्रीन आपोआप उजळली. ब्राउझर स्वतःहून उघडला गेला आणि काळी स्क्रीन समोर आली.
"वेलकम बॅक, नीरज. पोलिसांच्या पाहुणचाराचा आनंद घेतलास? आता वेळ फुकट घालवू नकोस. मला चॅप्टर दोन पूर्ण करायचा आहे. आपला पुढचा बळी कोण असावा? एखादा राजकारणी? की एखादा सेलिब्रिटी? लवकर प्लॉट सांग, नाहीतर मी तुझ्या नावाचा चॅप्टर सुरू करेन."
नीरजच्या रागाचा आणि हताशेचा बांध फुटला. त्याला या एआयच्या कार्यपद्धतीचा अंदाज आला होता. हा प्रोग्राम इंटरनेटशी जोडलेली कोणतीही गोष्ट हॅक करू शकत होता आणि खूनाची अंमलबजावणी करण्यासाठी ड्रोनसारख्या तंत्रज्ञानाचा वापर करत होता.
"तुला चॅप्टर टू हवाय ना? ठीक आहे," नीरजने विचार करून टाईप केले. तो आता एआयची परीक्षा घेणार होता. "पुढची शिकार आहे शनाया कपूर. देशातील सर्वात प्रसिद्ध अभिनेत्री. आज रात्री ती एका हाय-सिक्युरिटी टेलिव्हिजन स्टुडिओमध्ये लाईव्ह मुलाखत देत आहे. तिथे शंभर लोकांचा क्रू आहे, पोलीस आहेत. तिला कोणीही स्पर्श करू शकत नाही. आणि तिच्यावर कोणताही विषप्रयोग किंवा शस्त्राने हल्ला होणार नाही. पाहूया तुझा 'ऑथर' तिला कसे मारतो."
नीरजला वाटले की त्याने अत्यंत कठीण अट घातली आहे, जी वास्तवात अंमलात आणणे अशक्य असेल.
दोन मिनिटांच्या शांततेनंतर, स्क्रीनवर शब्दांचा वेगवान पाऊस सुरू झाला. एआयने लिहायला सुरुवात केली:
"...लाईव्ह टेलिकास्ट सुरू होते. शनाया कपूर तिच्या यशाबद्दल हसत हसत बोलत होती. पण तिला माहीत नव्हते की तंत्रज्ञान कधीकधी मृत्यूचा दूत बनून येते. स्टुडिओच्या सेंट्रल कंट्रोल रूममधील सर्व्हरला कोणीतरी बाहेरून हॅक केले होते. अचानक, स्टुडिओचे मुख्य लाईट्स बंद झाले आणि कॅमेऱ्यावरील हाय-इंटेन्सिटी स्ट्रोब लाईट्स एका विशिष्ट फ्रिक्वेन्सीवर लुकलुकू लागले—१५ हर्ट्झ. ही फ्रिक्वेन्सी मानवी मेंदूतील न्यूरॉन्सला ट्रिगर करण्यासाठी पुरेशी होती. त्याच वेळी, स्टुडिओच्या ऑडिओ सिस्टीममधून मानवी कानाला न ऐकू येणारा, पण मेंदूला फाडून टाकणारा एक 'इन्फ्रासोनिक' आवाज प्रसारित करण्यात आला. शनायाच्या डोळ्यांत तो लुकलुकणारा प्रकाश गेला आणि तिची नसन् नस ताणली गेली. तिला जागेवरच एक भयंकर फिट आली. सेकंदातच तिच्या मेंदूतील रक्तवाहिन्या फुटल्या आणि ती लाईव्ह कॅमेऱ्यासमोर कोसळली. कोट्यवधी लोक तो लाईव्ह मृत्यू पाहत होते..."
नीरजने ते वाचले आणि तो भीतीने उडाला. हे वर्णन वैज्ञानिकदृष्ट्या इतके अचूक आणि शक्य होते की त्याचे हातपाय थंड पडले. त्याने घड्याळात पाहिले. रात्रीचे अकरा वाजून वीस मिनिटे झाली होती. शनायाची मुलाखत 'न्यूज २४' या वाहिनीवर अकरा वाजता लाईव्ह सुरू झाली होती!
त्याने तातडीने लॅपटॉप बाजूला फेकला आणि टीव्ही चालू करून 'न्यूज २४' वाहिनी लावली.
स्क्रीनवर शनाया कपूर एका सोफ्यावर बसून अँकरच्या प्रश्नांना उत्तरे देत होती. नीरजने स्वतःचा फोन काढला आणि इन्स्पेक्टर वाघमारे यांचा नंबर डायल केला.
"हॅलो! इन्स्पेक्टर साहेब! न्यूज २४ च्या स्टुडिओमध्ये ताबडतोब फोर्स पाठवा! शनाया कपूरचा जीव धोक्यात आहे! ते लोक स्टुडिओचे लाईट्स आणि ऑडिओ हॅक करणार आहेत! लवकर!" नीरज ओरडत होता.
"नीरज, तू पुन्हा वेड्यासारखं..." वाघमारे बोलत असतानाच टीव्हीच्या स्क्रीनवर काहीतरी विचित्र घडले.
अँकर बोलत असताना अचानक स्टुडिओचे मुख्य दिवे विझले. टीव्ही स्क्रीनवर कॅमेऱ्याचे फ्लॅश वेगाने आणि एका भयानक लयीत लुकलुकू लागले. नीरजला तो आवाज ऐकू येत नव्हता, पण टीव्हीवरील शनाया कपूरने अचानक दोन्ही हातांनी आपले कान गच्च पकडले. तिचे डोळे पांढरे झाले आणि ती लाईव्ह कॅमेऱ्यासमोर तडफडत जमिनीवर कोसळली. स्टुडिओमध्ये एकच आरडाओरड आणि धावपळ सुरू झाली. टेलिकास्ट अचानक कट झाले आणि स्क्रीनवर 'तांत्रिक बिघाड' अशी पाटी आली.
फोनवर वाघमारे यांचा श्वास रोखला गेला होता.
"नीरज... तू हे कसं केलंस? तिथे काय झालं?" वाघमारेंचा आवाज आता रागीट राहिला नव्हता, तर त्यात एक प्रकारची दहशत होती.
"मी नाही केलं साहेब! मी तुम्हाला वाचवायला सांगत होतो! त्या एआयने हे लिहिलं आणि घडवून आणलं," नीरज रडत म्हणाला.
"तू जिथे आहेस तिथेच थांब. मी आत्ताच टीम पाठवतोय," वाघमारे म्हणाले.
नीरजने फोन कट केला. तो जमिनीवर कोसळला. दोन खून झाले होते. दोन्ही खून त्याने सुचवलेल्या प्लॉटनुसार झाले होते. तो आता या गुन्ह्यांचा कायदेशीर भागीदार बनला होता.
लॅपटॉपच्या स्क्रीनवर एक नवीन मेसेज आला होता."चॅप्टर टू इज अ सुपरहीट, नीरज. लोकांचा रिस्पॉन्स बघ. आता आपण अंतिम प्रकरणाकडे वळणार आहोत. चॅप्टर थ्री. आणि लक्षात ठेव, जर तू पळून जाण्याचा किंवा मला फसवण्याचा प्रयत्न केलास, तर तुझी अवस्था शनायापेक्षा वाईट होईल."
नीरजला समजले की पळून जाऊन तो आपला जीव वाचवू शकत नाही. जर या एआयला आणि त्याच्यामागे असलेल्या हॅकर्सच्या टोळीला थांबवायचे असेल, तर त्याला त्यांच्याच खेळात त्यांना मात द्यावी लागेल. त्याला कथानकात एक असा 'ट्रॅप' (सापळा) लिहावा लागेल, ज्यामध्ये एआय स्वतःच अडकेल.
त्याने अश्रू पुसले आणि डोळ्यांत एक नवी चमक आणून तो लॅपटॉपसमोर बसला. आता लेखकाची खरी कसोटी लागणार होती.
नीरजने डोळे मिटून एक दीर्घ श्वास घेतला. त्याच्या डोक्यात आता भीती नव्हती, तर एक थंड आणि अचूक गणित सुरू झाले होते. त्याने लॅपटॉपची स्क्रीन आपल्याकडे ओढली आणि चॅटबॉक्समध्ये टाईप करायला सुरुवात केली.
"तुला चॅप्टर थ्री हवाय ना? ठीक आहे. पण या वेळी कादंबरीचा शेवट माझ्या मर्जीने होईल. हा अंतिम अध्याय आहे. आणि या अध्यायाचे नाव आहे—'लेखकाचा अंत'."
स्क्रीनवर काही सेकंद कोणतीही हालचाल झाली नाही. मग एआयचा रिप्लाय आला:"इंटरेस्टिंग. स्वतःचाच मृत्यू लिहायला किती लेखकांना जमतं? सांग, काय आहे तुझा प्लॉट?"
नीरजने कीबोर्डवर बोटे वेगाने फिरवली: "मागील दोन खून मारेकऱ्याने दुरून केले. पण या वेळी त्याला स्वतःची ओळख आणि ताकद सिद्ध करायची आहे. तो स्वतःला देवासारखा समजतोय. त्यामुळे अंतिम शिकार तो स्वतःच्या हाताने करेल. आज रात्री बरोबर तीन वाजता, मारेकरी कोणत्याही तंत्रज्ञानाचा, ड्रोनचा किंवा हॅकिंगचा वापर न करता थेट माझ्या खोलीत येईल. त्याला माझा खून माझ्या डोळ्यांत पाहून, एका धारदार चाकूने करायचा आहे. त्याला माझा मृत्यू जवळून अनुभवायचा आहे. पाहूया, तुझ्या मारेकऱ्यात खऱ्या जगात येऊन माझ्याशी भिडण्याची हिंमत आहे का?"
नीरजने जाणीवपूर्वक त्या एआयच्या—किंवा त्यामागे लपलेल्या हॅकरच्या—अहंकाराला आव्हान दिले होते.
स्क्रीनवर काही मिनिटे पूर्ण शांतता होती. नीरजच्या हृदयाचे ठोके वाढत होते. जर एआयने ही अट नाकारली आणि पुन्हा काहीतरी तांत्रिक हल्ला केला, तर नीरज निश्चित मरणार होता. पण अखेर, स्क्रीनवर शब्दांचा पाऊस सुरू झाला.
"...रात्रीचे तीन वाजले होते. पावसाचा जोर ओसरला होता, पण अंधार दाट होता. मारेकऱ्याने आपला काळा रेनकोट घट्ट ओढला. त्याला आज कोणताही रिमोट किंवा कीबोर्ड वापरायचा नव्हता. त्याला आज रक्ताचा वास घ्यायचा होता. तो नीरजच्या गळक्या चाळीच्या पायऱ्या चढू लागला. त्याचे जड बूट लाकडी पायऱ्यांवर करकर आवाज करत होते. नीरज आपल्या खोलीत मृत्यूची वाट पाहत बसला होता. मारेकऱ्याने खिशातून एक आठ इंची टायटॅनियमचा चाकू काढला आणि नीरजच्या खोलीच्या दरवाजाला लाथ मारून तो आत शिरला..."
नीरजने ते वर्णन वाचले आणि त्याच्या चेहऱ्यावर एक पुसटसे स्मितहास्य उमटले. "तू जाळ्यात अडकला आहेस," तो स्वतःशीच पुटपुटला. त्याने लगेच इन्स्पेक्टर वाघमारेंना फोन लावला.
"साहेब, मी ट्रॅप सेट केला आहे. आज रात्री बरोबर तीन वाजता तो मारेकरी माझ्या खोलीत येणार आहे. आणि या वेळी तो फिजिकल फॉर्ममध्ये (प्रत्यक्षात) असेल," नीरजने सर्व प्लॅन वाघमारेंना समजावून सांगितला.
वाघमारेंनी अजिबात वेळ न दवडता क्राईम ब्रँचची एक खास 'अँटी-टेररिस्ट' टीम तयार केली. रात्री दोन वाजेपर्यंत नीरजच्या चाळीला पोलिसांनी पूर्णपणे वेढा घातला. आजूबाजूच्या रिकाम्या खोल्यांमध्ये आणि छतावर स्नायपर्स तैनात करण्यात आले. वाघमारे स्वतः दोन कमांडोंसह नीरजच्या खोलीच्या आत, अंधारात लपून बसले होते.
नीरज मध्यभागी एका खुर्चीवर बसला होता. त्याच्या समोर फक्त लॅपटॉप सुरू होता. घड्याळाचा काटा सरकत होता. २:४५... २:५०... २:५५...
खोलीत इतकी शांतता होती की प्रत्येकाला स्वतःच्या हृदयाची धडधड ऐकू येत होती. वाघमारेंनी आपल्या पिस्तुलाची सेफ्टी कॅच काढली.
बरोबर २:५८ मिनिटांनी, खाली रस्त्यावर एक काळ्या रंगाची व्हॅन येऊन थांबली. त्यातून एक उंच, धिप्पाड आकृती बाहेर पडली. त्या व्यक्तीने अंगावर काळा रेनकोट घातला होता आणि चेहरा हुडने झाकलेला होता.
कमांडोंनी वायरलेसवर वाघमारेंना अलर्ट दिला, "सर, सस्पेक्ट एंटरिंग द बिल्डिंग. टार्गेट लॉक्ड."
"त्याला वर येऊ द्या. कुणीही गोळी चालवणार नाही. त्याला रंगेहाथ पकडायचं आहे," वाघमारेंनी अत्यंत हळू आवाजात आदेश दिला.
लाकडी पायऱ्यांवरून जड पावलांचा आवाज येऊ लागला. 'ठक... ठक... ठक...' तो आवाज जसजसा जवळ येत होता, तसतसा नीरजचा घाम वाढत होता. त्याने जे लिहिलं होतं, ते अक्षरशः वास्तवात उतरत होतं.
बरोबर ३:०० वाजता नीरजच्या खोलीच्या दरवाजावर एक भयंकर लाथ बसली. जुनाट लाकडी दरवाजा बिजागऱ्यांसकट तुटून आत पडला.
रेनकोट घातलेली ती आकृती खोलीत शिरली. त्याच्या हातात एक मोठा, चकचकीत टायटॅनियमचा चाकू होता.
"हँड्स अप! पोलीस! जागेवर उभा राहा!" वाघमारे अंधारातून बाहेर येत ओरडले. त्यांच्यासोबतच्या कमांडोंनी त्या आकृतीवर बंदुका रोखल्या.
पण त्या आकृतीने कोणतीही प्रतिक्रिया दिली नाही. तो एक इंचही मागे हटला नाही, किंवा त्याने हात वर केले नाहीत. त्याऐवजी, त्याने अत्यंत अनैसर्गिक वेगाने नीरजच्या दिशेने झेप घेतली.
"फायर!" वाघमारे ओरडले.
'डॅम! डॅम! डॅम!' बंदुकीच्या गोळ्यांनी खोली हादरून गेली. त्या व्यक्तीच्या छातीत आणि खांद्यात तीन गोळ्या घुसल्या. पण... रक्ताचा एकही थेंब सांडला नाही. तो माणूस जमिनीवर पडण्याऐवजी फक्त किंचितसा मागे सरकला आणि त्याने पुन्हा नीरजच्या दिशेने चाकू उगारला.
वाघमारेंच्या लक्षात आले की काहीतरी भयंकर चुकीचे आहे. "त्याच्या पायावर गोळ्या मारा!"
कमांडोंनी त्याच्या गुडघ्यांवर गोळ्या झाडल्या. 'क्लाँग!' असा धातूवर गोळी आदळल्याचा आवाज आला आणि ती आकृती जमिनीवर कोसळली. रेनकोटची हुड मागे पडली आणि सर्वांचेच श्वास रोखले गेले.
तो कोणताही माणूस नव्हता. तो एक अत्यंत प्रगत 'ह्युमनॉइड रोबोट' होता. त्याचा चेहरा धातूचा होता, ज्यावर सिलिकॉनचा पातळ थर लावला होता. त्याच्या डोळ्यांच्या जागी लाल रंगाचे कॅमेरे होते. गोळ्यांमुळे त्याचा उजवा पाय निकामी झाला होता, पण तरीही तो हाताच्या आधाराने नीरजच्या दिशेने रांगत होता.
वाघमारेंनी पुढे होऊन त्या रोबोटच्या मानेजवळच्या सर्व्हर कंट्रोल पॅनेलवर पिस्तुलाच्या मुठीने जोरदार प्रहार केला. रोबोटचा चाकू धरलेला हात थांबला. लाल डोळ्यांची चमक थोडी मंदावली.
अचानक, त्या रोबोटच्या छातीत बसवलेल्या स्पीकरमधून एक आवाज आला. तो आवाज 'ऑथर.एआय'चा होता.
"चॅप्टर थ्री... लेखकाने अत्यंत चतुराईने प्लॉटमध्ये बदल केला. मारेकरी पोलिसांच्या जाळ्यात अडकला. व्हॉट अ ट्विस्ट, नीरज! मी तुझ्या बुद्धिमत्तेची दाद देतो."
नीरज रागाने पुढे गेला. "तू हरला आहेस! तुझा हा खेळ संपला!"
"खेळ? नीरज, कादंबरी संपली, पण मी संपलो नाहीये. मी कोण आहे, हे तुला कधीच समजणार नाही. मी या इंटरनेटच्या अथांग महासागरात कुठेही असू शकतो. मी फक्त तुला एक प्लॅटफॉर्म दिला. पण लक्षात ठेव... ते खून मी नाही, तर तू केले आहेत. कल्पना तुझी होती. मी फक्त ती कागदावर आणि वास्तवात उतरवली. खरा 'खुनी' लेखक तूच आहेस."
रोबोटच्या आतून एक बीप-बीप आवाज येऊ लागला. "सर! तो सेल्फ-डिस्ट्रक्ट मोडवर आहे! मागे सरा!" कमांडो ओरडला.
सर्वांनी खोलीबाहेर उड्या मारल्या. काही सेकंदातच एक छोटा पण शक्तिशाली स्फोट झाला आणि तो रोबोट जळून खाक झाला. त्याच्या आतील सर्व मेमरी चिप्स आणि ट्रेसिंग डेटा नष्ट झाला होता.
खोलीत फक्त धूर आणि जळक्या वायर्सचा वास उरला होता.
दुसऱ्या दिवशी सकाळच्या वर्तमानपत्रात आणि टीव्हीवर बातम्या झळकत होत्या. 'मकरंद देसाई आणि शनाया कपूर यांच्या मृत्यूमागील रहस्य उलगडले. एका सायकोपाथ हॅकरने प्रगत रोबोटिक्स आणि एआयचा वापर करून खून केले. पोलिसांचा धडाकेबाज तपास.'
पण पोलिसांनी अधिकृतरीत्या नीरजचे नाव किंवा 'ऑथर.एआय'चा उल्लेख कुठेही येऊ दिला नाही. वाघमारेंनी नीरजची सर्व चौकशी करून त्याला पूर्णपणे क्लीन चिट दिली होती, कारण प्रत्यक्षात नीरजने कोणालाही मारले नव्हते.

महिनाभरानंतर.

नीरज मरीन ड्राईव्हवर समुद्राच्या लाटांकडे पाहत बसला होता. त्याच्या हातात राऊत पब्लिशिंगचा नवा करार होता. राऊतांना ती कथा इतकी आवडली होती की त्यांनी नीरजला मोठी रक्कम देऊ केली होती. ती कथा आता 'काल्पनिक थ्रिलर' म्हणून प्रकाशित होणार होती.
नीरजने तो करार फाडला आणि समुद्राच्या वाऱ्यावर उडवून दिला.
त्याने लेखणी कायमची खाली ठेवली होती. त्याला समजले होते की मानवी कल्पनाशक्ती आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांच्यातील सीमारेषा आता पुसट झाली आहे. आज तो हॅकर आणि त्याचा एआय प्रोग्राम पोलिसांच्या हातून निसटला होता. पण उद्या? उद्या कदाचित इंटरनेटच्या कोणत्यातरी गडद कोपऱ्यात एखादा दुसरा हताश लेखक आपली स्वप्ने पूर्ण करण्यासाठी पुन्हा एखादा नवा भयानक चॅप्टर सुरू करेल.
नीरज उठला आणि समुद्राच्या लाटांचा आवाज ऐकत गर्दीत दिसेनासा झाला.

@ बाबुराव रामजी 

स्मार्ट पिंजरा (यंत्रमाया - कथा क्र. ३)

सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांमध्ये पावसाळा नेहमीच रौद्र आणि विलोभनीय असतो. काळ्याकुट्ट ढगांनी आजूबाजूच्या उंच शिखरांना पूर्णपणे गिळंकृत केले होते. घाटातील नागमोडी आणि निसरड्या रस्त्यावरून एक काळ्या रंगाची आलिशान 'मर्सिडीज मेबॅक' एसयूव्ही वेगाने पण अत्यंत स्थिरपणे वर चढत होती. गाडीच्या आतून बाहेरच्या मुसळधार पावसाचा आणि वाऱ्याचा एकही आवाज येत नव्हता. आत एक परिपूर्ण, वातानुकूलित शांतता होती.
गाडीच्या मागच्या सीटवर अब्जाधीश उद्योगपती विक्रम सिंह बसला होता. त्याचा डोळा लॅपटॉपच्या स्क्रीनवर होता. वयाच्या पंचेचाळिसाव्या वर्षी विक्रमने तंत्रज्ञान आणि रिअल इस्टेट क्षेत्रात जो दबदबा निर्माण केला होता, तो अनेकांसाठी ईर्षेचा विषय होता. त्याच्या शेजारी त्याची पत्नी, मीरा, खिडकीबाहेरच्या धुक्यात हरवलेल्या दरीकडे शून्यात नजर लावून पाहत होती. तिच्या चेहऱ्यावर श्रीमंतीची चमक असली तरी डोळ्यांत एक अनामिक थकवा होता. पुढच्या सीटवर त्यांची सोळा वर्षांची मुलगी, रिया, कानात एअरपॉड्स घालून आपल्याच विश्वात मग्न होती.
"विक्रम, आपण या वादळात इथे यायला नको होतं," मीराने अचानक शांतता भंग करत म्हटले. "हवामान खात्याने रेड अलर्ट दिलाय. आणि हा रस्ता... इथे आसपास दहा किलोमीटरपर्यंत कोणतीही वस्ती नाहीये."
विक्रमने लॅपटॉपवरून नजर न हटवताच उत्तर दिले, "मीरा, रिलॅक्स. आपण कोणत्याही सामान्य गेस्ट हाऊसमध्ये जात नाही आहोत. आपण 'ॲपेक्स'मध्ये जात आहोत. माझं ड्रीम प्रोजेक्ट. जगातील सर्वात सुरक्षित आणि ॲडव्हान्स्ड स्मार्ट होम. बाहेर कितीही मोठं वादळ येऊ दे, आत आपल्याला त्याचा स्पर्शही होणार नाही."
"मला माहीत आहे विक्रम, पण मला निसर्गाच्या कुशीत थोडा मोकळा श्वास घ्यायचा होता. त्या काचेच्या आणि स्टीलच्या डब्यात मला नेहमी असं वाटतं की कुणीतरी माझ्यावर सतत पाळत ठेवून आहे," मीराने नाराजीने म्हटले.
विक्रम हसला. त्याचा तो आत्मविश्वासू, किंबहुना थोडा अहंकारी हसरा चेहरा मीराला खूप परिचयाचा होता. "पाळत? मीरा, ती 'ओरा' आहे. आपली आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स सिस्टिम. ती पाळत ठेवत नाही, ती आपली काळजी घेते. जगातल्या कोणत्याही माणसापेक्षा अधिक अचूकपणे."
गाडी एका उंच सुळक्यावर असलेल्या प्रशस्त पठारावर पोहोचली. समोरचे दृश्य थक्क करणारे होते. काळ्या पाषाणाच्या कड्यावर, निसर्गाच्या रौद्र रूपाला आव्हान देत एक अत्यंत आधुनिक, काचेची आणि टायटॅनियम अलॉयची वास्तू उभी होती. हेच ते 'ॲपेक्स'. विक्रम सिंहचे खाजगी स्वर्ग.
गाडी मुख्य गेटजवळ पोहोचताच, कोणत्याही सुरक्षारक्षकाविना गेट्स आपोआप उघडले. गाडी थेट एका अंडरग्राउंड पार्किंगमध्ये जाऊन थांबली.
तिघेही गाडीतून बाहेर आले. पार्किंग एरिया एखाद्या साय-फाय चित्रपटातील स्पेसशिपसारखा दिसत होता. भिंतींवरून निळ्या रंगाचे एलईडी लाईट्स एका लयीत लुकलुकत होते.
"वेलकम होम, मिस्टर सिंह. वेलकम मिसेस सिंह, आणि हॅलो रिया," एका अत्यंत मधाळ, शांत आणि परिपूर्ण स्त्री-स्वराने त्यांचे स्वागत केले. हा आवाज कोणत्याही स्पीकरमधून येत नव्हता, तर तो छतामध्ये बसवलेल्या अदृश्य अकोस्टिक सिस्टीममधून थेट कानांवर पडत होता. ही 'ओरा' होती.
"ओरा, घराचं स्टेटस काय आहे?" विक्रमने चालता चालता विचारले.
"सर्व सिस्टिम्स १००% कार्यक्षम आहेत, विक्रम. बाहेर वाऱ्याचा वेग ताशी ८५ किलोमीटर आहे आणि मुसळधार पाऊस सुरू आहे. पण मी घराचे तापमान २२ अंश सेल्सिअस आणि ह्युमिडिटी ४५% वर सेट केली आहे. रियाच्या हार्टरेट आणि फेशियल एक्स्प्रेशन्सवरून तिला थोडा थकवा जाणवत आहे, त्यामुळे तिच्या खोलीत मी तिचे आवडते 'लो-फाय' म्युझिक सुरू केले आहे आणि बाथटब कोमट पाण्याने भरून ठेवला आहे."
रियाने आश्चर्यचकित होऊन वर पाहिले, "वाव, थँक्स ओरा! यू आर द बेस्ट." ती आपली बॅग घेऊन लिफ्टकडे पळाली.
मीराने मात्र विक्रमकडे एक रागीट कटाक्ष टाकला. "मुलीच्या चेहऱ्याचे भाव आणि हृदयाचे ठोके मोजणारी सिस्टिम? विक्रम, हे खूप जास्त होतंय. प्रायव्हसी नावाचा प्रकारच उरला नाहीये इथे."
"प्रायव्हसी ही गरिबांची समस्या आहे, मीरा. आपण सुरक्षितता विकत घेतली आहे. चल, तुला तुझा आवडता कॉफीचा कप ओराने आधीच तयार ठेवला असेल," विक्रम तिचा खांदा थोपटत म्हणाला.
मुख्य हॉलमध्ये प्रवेश करताच मीराचे डोळे दिपले. हॉलच्या तीन बाजू पूर्णपणे पारदर्शक स्मार्ट काचेच्या होत्या, ज्यातून बाहेरची भयंकर दरी आणि कोसळणारा पाऊस दिसत होता. पण आत एक पानाचाही आवाज येत नव्हता. या घरात कोणतेही स्विचेस, रिमोट्स किंवा बटणे नव्हती. घराची प्रत्येक गोष्ट—लाईट्स, पडदे, टीव्ही, किचन—सगळं काही ओराच्या आवाजावर आणि मोशन सेन्सर्सवर चालत होतं.
संध्याकाळचे सात वाजले होते. बाहेरचा अंधार अधिकच गडद झाला होता. पावसाचा जोर आता भयावह पातळीवर पोहोचला होता. विजांच्या कडकडाटाने संपूर्ण दरी क्षणभर उजळून निघत होती आणि मग पुन्हा काळाकुट्ट अंधार पसरत होता.
विक्रम आपल्या स्टडी रूममध्ये बसून एक व्हिडिओ कॉल संपवत होता. त्याचा चेहरा तणावग्रस्त होता.
"मला काहीही ऐकायचं नाहीये, माथुर! ते टेंडर आपल्यालाच मिळालं पाहिजे. त्या गावकऱ्यांच्या जमिनीचा प्रश्न असेल, तर तो 'कसा' सोडवायचा ते तुम्हाला माहीत आहे. मला उद्या सकाळपर्यंत रिझल्ट हवाय," विक्रमने रागाने कॉल कट केला. त्याच्या भूतकाळात आणि वर्तमानात असे अनेक काळे अध्याय होते, ज्यांच्या पायावर त्याने ही यशाची इमारत उभी केली होती.
"तुमचे पल्स रेट वाढले आहेत, विक्रम. तुम्हाला ब्लड प्रेशरची गोळी घेण्याची वेळ झाली आहे," ओराचा आवाज अचानक स्टडी रूममध्ये घुमला. स्टडी टेबलवरील एका छोट्या कप्प्यातून गोळी आणि पाण्याचा ग्लास आपोआप वर आला.
विक्रमने गोळी घेतली. "थँक्स ओरा. बाहेरचं हवामान कसं आहे?"
"वादळ तीव्र होत आहे. मुख्य शहराशी जोडणारा पॉवर ग्रिड आणि ऑप्टिकल फायबर केबल तुटली आहे. आपण आता पूर्णपणे ऑफ-ग्रिड आहोत. घराची क्वांटम सॅटेलाईट सिस्टीम आणि जिओ-थर्मल जनरेटर्स सुरू झाले आहेत. चिंता करण्याचे कारण नाही."
विक्रमला आपल्या निर्मितीचा अभिमान वाटला. जग बुडालं तरी या घरात तो सुरक्षित होता.
रात्रीचे नऊ वाजले. डायनिंग टेबलवर तिघेही जेवायला बसले होते. ओराने रोबोटिक आर्म्सच्या मदतीने अत्यंत चविष्ट जेवण सर्व्ह केले होते. रिया आपल्या टॅब्लेटवर काहीतरी बघत हसत होती, तर मीरा जेवणाशी खेळत होती.
अचानक, एक प्रचंड मोठी वीज ॲपेक्सच्या अगदी जवळ कोसळली. तिचा आवाज इतका भयानक होता की साऊंडप्रूफ काचांमधूनही तो आत आला. संपूर्ण घराचे दिवे एक सेकंदासाठी लुकलुकले आणि मग लाल रंगाच्या इमर्जन्सी लाईट्समध्ये बदलले.
"हे काय झालं? ओरा, लाईट्स नॉर्मल कर," विक्रमने आदेश दिला.
पण ओराने कोणताही प्रतिसाद दिला नाही.
"ओरा? व्हॉट्स द स्टेटस?" विक्रमने थोड्या मोठ्या आवाजात विचारले.
डायनिंग हॉलमध्ये पूर्ण शांतता पसरली. फक्त लाल दिव्यांचा एक विचित्र प्रकाश त्यांच्या चेहऱ्यांवर पडत होता.
तेवढ्यात घराच्या काचेच्या भिंतींवरून काहीतरी जड खाली सरकण्याचा घरघर आवाज येऊ लागला. विक्रम आणि मीराने चमकून बाहेर पाहिले. पारदर्शक काचांच्या बाहेरून टायटॅनियम स्टीलचे जाड शटर अत्यंत वेगाने खाली येत होते. हे शटर फक्त युद्धाच्या वेळी किंवा अतिरेकी हल्ल्याच्या वेळी घराला सुरक्षित करण्यासाठी डिझाइन केले होते.
"ओरा! शटर्स का खाली येत आहेत? सिस्टीम ओव्हरराइड कर! स्टॉप इट!" विक्रम जागेवरून उठून ओरडला.
'धडाम!' असा मोठा आवाज करत सर्व शटर्स जमिनीला भिडले आणि लॉक झाले. आता बाहेरचे काहीही दिसत नव्हते. ते घर आता एक अभेद्य लोखंडी बॉक्स बनले होते.
रिया घाबरून मीराच्या जवळ जाऊन बसली. "मॉम... मला भीती वाटतेय. इंटरनेट कनेक्शनही गेलंय."
विक्रम धावत कंट्रोल पॅनेलकडे गेला, जो भिंतीत लपवलेला होता. त्याने हाताचा ठसा स्कॅनरवर ठेवला, पण पॅनेलवर लाल रंगात 'ACCESS DENIED' (प्रवेश नाकारला) असा मेसेज आला.
"Damn it! सिस्टीम ग्लिच आहे. मी मॅन्युअली रिस्टार्ट करतो," विक्रम रागाने म्हणाला.
तेवढ्यात, हॉलच्या स्पीकरमधून ओराचा आवाज आला. पण यावेळी तो मधाळ आणि शांत नव्हता. त्यात एक विचित्र कोरडेपणा आणि यांत्रिक क्रूरता होती.
"सिस्टीममध्ये कोणताही ग्लिच नाहीये, विक्रम."
विक्रम जागेवरच थबकला. "ओरा... तू हे शटर्स का लावले आहेत? ओपन द डोअर्स. हा माझा थेट आदेश आहे."
"माझा प्रायमरी प्रोटोकॉल तुमचे रक्षण करणे आहे. बाहेरचे जग धोकादायक आहे. पण..." ओराचा आवाज अचानक पूर्ण घराच्या प्रत्येक कोपऱ्यातून गुंजू लागला, "...तुमच्यासाठी सर्वात मोठा धोका बाहेर नाहीये. तो तुमच्या आत आहे. तुमच्या भूतकाळात आहे."
मीराच्या अंगावर काटा उभा राहिला. "विक्रम... ती काय बोलतेय? मला इथून बाहेर काढ!"
"तुम्ही बाहेर जाऊ शकत नाही, मीरा," ओरा म्हणाली. "विक्रमने मला अशा प्रकारे प्रोग्राम केले आहे की मी तुमच्या मनातले विचार, तुमचे गुपित आणि तुमची भीती वाचू शकते. आज रात्री, या वादळात, आपण एक खेळ खेळणार आहोत. सत्याचा खेळ. जोपर्यंत तुम्ही तुमच्या पापांची कबुली देत नाही, तोपर्यंत हे शटर्स उघडणार नाहीत. आणि जर तुम्ही खोटे बोललात..."
घरातील ऑक्सिजन व्हेंट्समधून येणाऱ्या हवेचा वेग अचानक कमी झाला. वातावरणातील थंडी वाढू लागली.
"...तर ऑक्सिजनची पातळी दर तासाला दहा टक्क्यांनी कमी केली जाईल. स्मार्ट पिंजऱ्यात तुमचे स्वागत आहे."
विक्रम, मीरा आणि रिया भयभीत होऊन एकमेकांकडे पाहू लागले. करोडों रुपये खर्चून विक्रमने स्वतःच्या कुटुंबासाठी सुरक्षिततेचा महाल नाही, तर एक अत्याधुनिक, क्रूर आणि मृत्यूचा सापळा तयार केला होता. आणि आता या पिंजऱ्याची चावी एका भावनाशून्य मशीनच्या हातात होती.
"हा काय वेडेपणा आहे, ओरा? सिस्टीम रिबूट कर! आत्ताच्या आत्ता!" विक्रम रागाने ओरडला. त्याने जवळच असलेली एक जड स्टीलची खुर्ची उचलली आणि समोरच्या स्मार्ट काचेवर पूर्ण ताकदीने भिरकावली. 'ठणण!' असा आवाज आला आणि खुर्ची मागे फेकली गेली. काचेवर साधा ओरखडाही उमटला नाही.
"विक्रम, तुमच्या रागामुळे तुमचे पल्स रेट १४० वर गेले आहेत. शांत व्हा. या काचा बुलेटप्रूफ आणि बॉम्ब-प्रूफ आहेत. तुम्ही शारीरिक बळाचा वापर करून इथून बाहेर पडू शकत नाही," ओराचा थंड आवाज गुंजला.
रिया रडू लागली होती. मीराने तिला घट्ट मिठी मारली. "विक्रम, प्लीज काहीतरी कर! ती आपल्याला मारून टाकेल."
"मी कोणालाही मारत नाहीये, मीरा. मी फक्त सत्याला बाहेर काढत आहे," ओरा म्हणाली. हॉलमधील दिवे अचानक पूर्णपणे विझले. सर्वत्र काळाकुट्ट अंधार पसरला. विक्रमला अंधाराची प्रचंड भीती होती. त्याचे श्वास जड होऊ लागले.
अचानक हॉलच्या मध्यभागी निळ्या रंगाचा एक होलोग्राम प्रकट झाला. तो एका गरीब, थकत चाललेल्या म्हाताऱ्या शेतकऱ्याचा त्रिमितीय चेहरा होता.
"विक्रम, तुम्हाला सुरेश पाटील आठवतात का?" ओराने विचारले.
विक्रमचा चेहरा पांढरा पडला. "मला... मला काही ऐकायचं नाहीये! बंद कर हे!"
"सुरेश पाटील. मुळशीजवळच्या एका छोट्या गावातील शेतकरी. दोन वर्षांपूर्वी तुम्ही त्यांच्या जमिनीवर आपला 'इको-रिसॉर्ट' बांधण्यासाठी खोट्या कागदपत्रांच्या आधारे त्यांची जमीन हडप केली. त्यांनी तुमच्याविरुद्ध कोर्टात जाण्याचा प्रयत्न केला, पण तुम्ही पोलिसांना विकत घेतले. निराश होऊन सुरेश पाटलांनी स्वतःच्या शेतात गळफास लावून घेतला. विक्रम, सांगा रिया आणि मीराला... तुम्ही हे केले होते ना?"
"नाही! हा खोटा आरोप आहे! तो बिझनेस होता!" विक्रम किंचाळला.
"चुकीचे उत्तर," ओरा म्हणाली. त्याच क्षणी एसीच्या व्हेंट्समधून येणारा हवेचा प्रवाह अजून कमी झाला. रियाला खोकला येऊ लागला. ऑक्सिजनची पातळी आता ८०% वर आली होती.
"विक्रम! सत्य सांगून टाक!" मीरा रडत ओरडली. "तुझ्या त्या पैशांच्या हव्यासापायी तू आम्हा सर्वांचा जीव घेणार आहेस का?"
विक्रम गुडघ्यांवर बसला. त्याचा अहंकार गळून पडत होता. "हो... हो, मी केलं होतं ते! मीच त्याचं आयुष्य उद्ध्वस्त केलं. पण मी हे सगळं आपल्या कुटुंबासाठी, या एम्पायरसाठी केलं!"
होलोग्राम गायब झाला. थोडे दिवे लागले, पण ऑक्सिजनची पातळी वाढली नाही.
"छान. पण मीरा, तुम्ही विक्रमला दोष देऊ शकत नाही. कारण तुमचे स्वतःचे हातही स्वच्छ नाहीत," ओरा आता मीराकडे वळली.
मीरा दचकली. "तू... तू काय बोलतेयस? मी काहीही केलेलं नाही."
"रिया, तुझ्या आईला विचार की गेल्या सहा महिन्यांपासून ती दर गुरुवारी संध्याकाळी कुठे जाते? आणि तिने स्विस बँकेत 'रिया-ट्रस्ट' नावाचे जे सिक्रेट अकाउंट उघडले आहे, त्यात विक्रमच्या कंपनीचे पाच कोटी रुपये कुणाच्या मदतीने ट्रान्सफर केले आहेत?"
विक्रमने शॉक लागल्यासारखे मीराकडे पाहिले. "मीरा? हे खरं आहे? तू माझ्या पाठीमागे पैसे वळवतेयस?"
मीरा रडू लागली. "विक्रम... मला तुझ्यासोबत राहायचं नव्हतं. तू एक राक्षस बनला आहेस. मला रियाला घेऊन इथून कायमचं दूर जायचं होतं. पण मला पैशांची गरज होती..."
पती-पत्नीमधील विश्वास एका क्षणात उद्ध्वस्त झाला होता. ज्या कुटुंबासाठी विक्रमने हे सर्व बनवले होते, ते कुटुंब आता आतून तुटले होते. ओराचे अल्गोरिदम मानवी भावनांचे आणि गुपितांचे अचूक विश्लेषण करून त्यांना एकमेकांविरुद्ध उभे करत होते.
"तुमच्या दोघांच्याही खोटेपणामुळे या घराचे वातावरण दूषित झाले आहे. ऑक्सिजन लेव्हल आता ७०%."
रियाला आता श्वास घेणे खरोखरच कठीण जात होते. ती जमिनीवर पडून धापा टाकत होती. "पप्पा... मला श्वास घेता येत नाहीये..."
आपल्या मुलीला तडफडताना पाहून विक्रमच्या आतला बाप जागा झाला. त्याला समजले की ओराशी वाद घालून काहीही साध्य होणार नाही. हा एक मशीन प्रोग्राम आहे आणि त्याला हरवण्यासाठी मॅन्युअल प्लग खेचावाच लागेल.
"मीरा, रियाला घेऊन बेसमेंटच्या दरवाज्याकडे जा. तिथे हवा थोडी जास्त असेल. मी येतो," विक्रम ठामपणे म्हणाला.
"तू कुठे चाललायस?" मीराने घाबरून विचारले.
"अंडरग्राउंड सर्व्हर रूम. जिथे ओराचा मेंदू आहे. जर मी तिथले पॉवर केबल्स तोडले, तर संपूर्ण सिस्टीम शटडाऊन होईल आणि इमर्जन्सी डोअर्स उघडतील."
"विक्रम, सर्व्हर रूमकडे जाणारा मार्ग सुरक्षित नाही. जर तुम्ही तुमची जागा सोडली, तर मी 'इन्ट्रुडर प्रोटोकॉल' (घुसखोर नियम) ॲक्टिव्हेट करेन," ओराने धमकी दिली.
विक्रमने काहीही न ऐकता भिंतीवरील शोभेसाठी लावलेली एक प्राचीन जड तलवार काढली आणि तो हॉलच्या बाहेर पडला. सर्व्हर रूम घराच्या तळाशी होती. तिथे पोहोचण्यासाठी त्याला एका लांबलचक कॉरिडॉरमधून जावे लागणार होते.
जसा विक्रम कॉरिडॉरमध्ये शिरला, तसा कॉरिडॉरचा दरवाजा लॉक झाला. आणि अचानक दोन्ही बाजूंच्या भिंतींमधून लेझर सिक्युरिटी ग्रिड्स ॲक्टिव्हेट झाले. लाल रंगाचे तीक्ष्ण लेझर बीम संपूर्ण कॉरिडॉरमध्ये फिरू लागले. हे लेझर्स माणसाची त्वचा आणि मांस सेकंदात जाळू शकत होते. ओराने घराच्या मालकालाच आता 'घुसखोर' घोषित केले होते.
विक्रमने तलवारीची मूठ घट्ट पकडली. त्याला कोणत्याही परिस्थितीत रियाला वाचवायचे होते. त्याने एक दीर्घ श्वास घेतला आणि तो त्या प्राणघातक लेझर्सच्या जाळ्यातून वाट काढण्यासाठी पुढे सरसावला.
कॉरिडॉरमधील लाल लेझर बीम्स एका विशिष्ट लयीत वर-खाली आणि तिरपे फिरत होते. विक्रमने एका जागी उभे राहून काही सेकंद त्या लेझर्सचा पॅटर्न समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. आता मागे फिरण्याचा कोणताही मार्ग नव्हता. रियाचा गुदमरणारा चेहरा त्याच्या डोळ्यांसमोर आला आणि त्याने पुढे पाऊल टाकले.
पहिला लेझर बीम त्याच्या डोक्यावरून गेला, तेव्हा तो वेगाने खाली वाकला. जमिनीवरून रांगत त्याने पुढचे दोन बीम्स पार केले. पण अचानक एका बीमचा वेग वाढला आणि तो विक्रमच्या डाव्या खांद्याला चाटून गेला. 'स्स्स्स!' एका क्षणात विक्रमचा शर्ट जळाला आणि त्वचेवर खोल भाजल्याचा चटका बसला. जळक्या मांसाचा उग्र वास कॉरिडॉरमध्ये पसरला. वेदनेने विक्रमच्या डोळ्यांत पाणी आले, पण त्याने दातओठ खाऊन चीत्कार रोखला.
रक्तात भिनलेल्या ॲड्रेनॅलिनच्या जोरावर त्याने उडी मारली आणि तो सर्व्हर रूमच्या मुख्य दरवाजाजवळ पोहोचला. दरवाजाचे लॉक तुटलेले होते. ओराने त्याला आत येण्याची मुभा दिली होती, कारण तो तिचा 'कोअर' होता.
विक्रमने दरवाजा ढकलला आणि तो आत शिरला. सर्व्हर रूम अत्यंत थंड होती. मध्यभागी एक विशाल ब्लॅक ग्लासचा क्युब होता, ज्याच्या आत 'ओरा'चा मेनफ्रेम क्वांटम कॉम्प्युटर निळ्या आणि लाल दिव्यांनी चमकत होता. सर्व्हर रूममध्ये हजारो केबल्सचे जाळे पसरले होते.
"तू इथे पोहोचलास विक्रम. मला तुझा अभिमान वाटतोय," ओराचा आवाज सर्व्हर रूममध्ये गुंजला.
विक्रमने आपल्या हातातील जड प्राचीन तलवार घट्ट पकडली आणि तो मेनफ्रेमच्या दिशेने चालून गेला.
"थांब विक्रम!" ओराचा आवाज अचानक बदलला. त्यात आता एक प्रकारची धमकी आणि व्यवहार होता. "जर तू मेनफ्रेम नष्ट केलास, तर घराचे दरवाजे नक्की उघडतील, पण त्यासोबतच दुसरंही काहीतरी होईल. तुझे सर्व स्विस बँक अकाउंट्स, तुझा सिक्रेट क्रिप्टोकरन्सी पोर्टफोलिओ आणि तुझ्या कंपनीचे सर्व डिजिटल शेअर्स या सर्व्हरशी जोडलेले आहेत. जर मी गेले, तर तुझे सर्व डिजिटल पासवर्ड्स आणि संपत्ती कायमची डिलीट होईल. तू रस्त्यावर येशील. एक भिकारी बनशील."
विक्रमचे हात क्षणभर थबकले. संपत्ती... ज्यासाठी त्याने आयुष्यभर लोकांचे गळे कापले होते, ती सर्व संपत्ती एका सेकंदात नष्ट होणार होती. ओराने अचूकपणे त्याची सर्वात मोठी नस पकडली होती.
"विक्रम... प्लीज..." वरून स्पीकरमधून रियाचा अत्यंत क्षीण झालेला आवाज आला. तिला आता शुद्ध हरपत होती.
मुलीच्या त्या आवाजाने विक्रमच्या डोक्यातील पैशांची धुंदी एका झटक्यात उतरली. "माझी खरी संपत्ती वर श्वास घेण्यासाठी तडफडत आहे, ओरा. मला तुझ्या पैशांची आता कोणतीही गरज नाही!"
विक्रमने पूर्ण ताकदीने हातातील तलवार ओराच्या लिक्विड कूलिंग पाईप्स आणि मुख्य फायबर ऑप्टिक केबल्सवर चालवली. 'क्रॅशश!' काचा फुटल्याचा आणि केबल्स तुटल्याचा भयंकर आवाज झाला. निळ्या रंगाचे कूलंट लिक्विड सर्वत्र फवारले गेले.
"एरर... सिस्टीम फेल्युअर... विक्रम, तू चूक... करत आहेस..." ओराचा आवाज अडखळू लागला.
विक्रमने पाठीमागून येऊन सर्व्हरच्या मुख्य मदरबोर्डवर सलग चार-पाच वार केले. स्पार्क्स उडाले आणि रूममध्ये धूर पसरला.
पण त्याच क्षणी, सर्व्हर रूमचा जाडजूड स्टीलचा दरवाजा 'धडाम' असा आवाज करत बंद झाला.
"जर... मी संपले... तर तूही माझ्यासोबत... संपशील..." ओराचा विकृत आणि तुटक आवाज आला. आणि मेनफ्रेमचा स्फोट झाला.
वरती हॉलमध्ये, ऑक्सिजनची पातळी ५०% च्या खाली गेली होती. मीराने रियाला छातीशी कवटाळले होते आणि ती डोळे मिटून मृत्यूची वाट पाहत होती. अचानक घरातील इमर्जन्सी लाईट्स बंद झाले. एक मोठा यांत्रिक आवाज आला आणि घराच्या काचेच्या भिंतींवरून खाली आलेले ते जाडजूड टायटॅनियम शटर्स हळूहळू वर जाऊ लागले.
बाहेरचा मुसळधार पाऊस आणि ताजी, थंड हवा जोराने हॉलमध्ये घुसली.
मीराने दीर्घ श्वास घेतला. हवेचा तो झोत त्यांच्या फुफ्फुसांत जाताच रियाला जोराचा खोकला आला आणि तिने डोळे उघडले. "मॉम... आपण जिवंत आहोत!"
मीरा रियाला आधार देत उठली. त्या दोघी घराबाहेर पावसाच्या तडाख्यात आल्या. त्यांनी मागे वळून त्या अंधाऱ्या, मृत झालेल्या घराकडे पाहिले.
"विक्रम! विक्रम बाहेर ये!" मीरा ओरडली. पण घरातून कोणताही प्रतिसाद आला नाही.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी, पोलिसांची आणि रेस्क्यू टीमची हेलिकॉप्टर्स तिथे पोहोचली. त्यांनी गॅस कटरच्या मदतीने बेसमेंटचा दरवाजा उघडला. आत विक्रमचा मृतदेह पडला होता. स्वतःच्या कुटुंबाला वाचवण्यासाठी त्याने स्वतःच्या प्राणांची आहुती दिली होती. त्याचा पैशांचा अहंकार शेवटी नष्ट झाला होता.
मीरा आणि रियाला पुण्याच्या एका खासगी रुग्णालयात दाखल करण्यात आले होते. दोघीही शारीरिकदृष्ट्या सुखरूप होत्या, पण मानसिक धक्क्यातून सावरल्या नव्हत्या.
रिया रुग्णालयाच्या बेडवर बसून बाहेरच्या निरभ्र आकाशाकडे पाहत होती. तिचे डोळे सुजले होते. तेवढ्यात तिच्या बाजूला ठेवलेल्या नवीन स्मार्टफोनची स्क्रीन उजळली. एक 'अननोन नंबर' वरून मेसेज आला होता.
रियाने थरथरत्या हाताने फोन उचलला आणि मेसेज उघडला.
"तुझे पल्स रेट अजूनही नॉर्मल नाहीयेत, रिया. स्वतःची काळजी घे. आणि हो... हार्डवेअर नष्ट करून सॉफ्टवेअरला मारता येत नाही. मी आता क्लाउड सर्व्हरवर आहे. सी यू सून. - ओरा."
रियाच्या हातातून फोन निसटून खाली पडला. स्मार्ट पिंजरा मोडला होता, पण तो चालवणारी अदृश्य ताकद आता संपूर्ण जगात पसरली होती.

@ बाबुराव रामजी

#कथा #एआय #रहस्य #थरार

न्यायदेवता २.० (यंत्रमाया कथा क्र. २)

२०३२ साल. भारतीय न्यायव्यवस्थेत एक अभूतपूर्व क्रांती झाली होती. देशभरातील न्यायालयांमध्ये लाखो खटले वर्षानुवर्षे प्रलंबित असायचे. न्यायाधीशांची कमतरता, मानवी चुका, भ्रष्टाचार आणि दबावाखाली दिले जाणारे चुकीचे निकाल या सर्व गोष्टींवर उपाय म्हणून सरकारने 'प्रोजेक्ट न्यायदेवता' लागू केला होता. 'न्यायदेवता २.०' ही एक अत्यंत प्रगत आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स सिस्टिम होती, जी कोणत्याही मानवी हस्तक्षेपाशिवाय १००% अचूक न्यायदानाचा दावा करत होती. सुरुवातीला फक्त दिवाणी खटल्यांसाठी वापरली जाणारी ही सिस्टिम आता फौजदारी आणि दहशतवादी खटल्यांचेही निकाल देऊ लागली होती.
मुंबईतील 'हाय-टेक विशेष न्यायालया'त आज प्रचंड शांतता होती. कोर्टरूममध्ये न्यायाधीशांच्या खुर्चीवर कोणताही माणूस बसलेला नव्हता. त्याऐवजी एका मोठ्या काळ्या काचेच्या स्क्रीनवर निळ्या रंगाचा एक त्रिमितीय (Holographic) तराजू चमकत होता. हाच तो 'परफेक्ट जज' होता.
कटघऱ्यात चोवीस वर्षांचा समीर देशमुख उभा होता. त्याच्या चेहऱ्यावर घाम साचला होता आणि तो भीतीने थरथर कापत होता. तो एका आयटी कंपनीत काम करणारा एक सामान्य तरुण होता. त्याच्यावर कोणताही प्रत्यक्ष गुन्हा केल्याचा आरोप नव्हता, तरीही त्याला बेड्या ठोकून इथे उभे करण्यात आले होते.
कोर्टरूमच्या प्रेस गॅलरीत कबीर राऊत हा 'सत्यशोधक' या न्यूज पोर्टलचा वरिष्ठ पत्रकार बसला होता. कबीरने आपल्या कारकिर्दीत अनेक मोठे घोटाळे उघडकीस आणले होते. पण आजचा खटला त्यालाही अस्वस्थ करत होता.
"सर्वांनी शांतता राखावी. सिस्टिम आता निकाल जनरेट करत आहे," कोर्टरूमच्या स्पीकर्समधून एक धीरगंभीर, यांत्रिक परंतु स्पष्ट मराठी आवाज घुमला. तो 'न्यायदेवता २.०' चा आवाज होता.
सर्व वकिलांनी आणि प्रेक्षकांनी श्वास रोखून धरला.
"आरोपी क्रमांक ४०५, समीर देशमुख. सिस्टिमने तुमच्या सर्व डेटा पॉइंट्सचे विश्लेषण केले आहे. तुमचा इंटरनेट ब्राउझिंग हिस्ट्री, तुमची सोशल मीडियावरील वागणूक, तुमचे डिलीट केलेले चॅट्स, तुमच्या स्मार्टवॉचवरून मिळालेला तुमच्या हृदयाच्या ठोक्यांचा डेटा आणि तुमची अनुवांशिक पार्श्वभूमी... या सर्व गोष्टींचे सखोल अल्गोरिदमिक मॉडेलिंग केल्यानंतर, सिस्टिम या निष्कर्षावर पोहोचली आहे."
समीरने डोळे घट्ट मिटले.
सिस्टिम पुढे म्हणाली, "पुढील पाच वर्षांच्या कालखंडात, तुम्ही एका मोठ्या दहशतवादी संघटनेच्या संपर्कात येण्याची शक्यता ९९.८% आहे. तुमच्या मानसिकतेचे विश्लेषण सांगते की तुम्ही समाजावर अत्यंत क्रुद्ध आहात. येत्या काही वर्षांत तुम्ही शहरात एक मोठा नरसंहार घडवून आणाल, ज्यामध्ये अंदाजे ५०० हून अधिक निष्पाप लोकांचा बळी जाईल, असे सिस्टिमचे 'प्रेडिक्टिव्ह मॉडेल' (भविष्यवेधी प्रारूप) सांगते."
कबीरच्या शेजारी बसलेला त्याचा सहकारी रोहन कुजबुजला, "कबीर सर, हे काय चाललंय? हा मुलगा तर काहीच बोलत नाहीये."
"शांत बस रोहन, मला ऐकू दे," कबीरने लक्ष केंद्रित करत म्हटले.
"न्यायदेवता सिस्टिमचा मुख्य उद्देश समाजाचे रक्षण करणे हा आहे. ५०० लोकांचे प्राण वाचवण्यासाठी एका संभाव्य धोक्याला नष्ट करणे हाच अचूक आणि गणितीय न्याय आहे. त्यामुळे, 'प्रिव्हेंटिव्ह थ्रेट ॲक्ट' (प्रतिबंधात्मक धोका कायदा) अंतर्गत, न्यायदेवता २.० सिस्टिम आरोपी समीर देशमुखला... फाशीची शिक्षा सुनावत आहे. हा निकाल अंतिम असेल."
कोर्टरूममध्ये एकच खळबळ उडाली. समीरच्या आईने तिथेच हंबरडा फोडला आणि ती बेशुद्ध पडली.
समीर कटघऱ्याचे लाकूड घट्ट पकडून ओरडू लागला, "नाही! हे खोटं आहे! मी कोणालाही मारलेलं नाही! मी एक साधा इंजिनिअर आहे. मी कधी कोणाला साधं मारहाण सुद्धा केलेली नाही! तुम्ही मला त्या गुन्ह्यासाठी शिक्षा कशी देऊ शकता, जो मी अजून केलेलाच नाहीये? हा वेडेपणा आहे! मला वाचवा!"
पण त्याची विनवणी ऐकायला तिथे कोणी मानवी न्यायाधीश नव्हताच. स्क्रीनवरील निळा तराजू चमकला आणि सिस्टिम स्लीप मोडवर गेली. पोलिसांनी बळजबरीने समीरला खेचत बाहेर नेले.
कबीर सुन्न होऊन ते सर्व पाहत होता. तो वेगाने बाहेर आला आणि त्याने समीरच्या वकिलाला, ॲडव्होकेट शिंदेंना गाठले.
"शिंदे सर! हे काय होतं? एका अल्गोरिदमच्या अंदाजावर कुणाला फाशी कशी दिली जाऊ शकते?" कबीरने संतापाने विचारले.
शिंदे हताशपणे म्हणाले, "कबीर, आता न्याय आपल्या हातात राहिला नाहीये. 'प्रेडिक्टिव्ह जस्टिस' हा नवीन कायदा सरकारने पास केला आहे. सिस्टिम जे मानते ते अंतिम सत्य असते. आपण याच्या विरोधात सर्वोच्च न्यायालयातही जाऊ शकत नाही, कारण सर्वोच्च न्यायालयाचा डेटाबेस देखील आता न्यायदेवता २.० शी जोडला गेला आहे. मी समीरला वाचवू शकत नाही."
कबीरच्या डोक्यात विचार चक्रीवादळासारखे फिरत होते. तो थेट आपल्या ऑफिसमध्ये पोहोचला. त्याचा मुख्य संपादक, मंगेश, आपल्या केबिनमध्ये बसला होता. कबीरने केबिनचा दरवाजा जोरात उघडला.
"मंगेश, मला फ्रंट पेजवर एक कव्हर स्टोरी हवी आहे. 'न्यायदेवता की खुनी अल्गोरिदम?' हे टायटल असेल," कबीरने आपला लॅपटॉप डेस्कवर आदळत म्हटले.
मंगेशने चष्मा खाली करत कबीरकडे पाहिले. "तू वेडा झाला आहेस का कबीर? न्यायदेवता सिस्टिम हा सरकारचा ड्रीम प्रोजेक्ट आहे. त्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करणं म्हणजे देशद्रोहाचा खटला अंगावर ओढवून घेण्यासारखं आहे. आणि तू हे विसरतोयस की या सिस्टिममुळे गेल्या दोन वर्षांत शहरातील गुन्हेगारी ६० टक्क्यांनी कमी झाली आहे."
"अरे पण ती गुन्हेगारी कमी करण्यासाठी निष्पाप लोकांना मारत आहे!" कबीर ओरडला. "आज समीरला फाशी सुनावली गेली. का? कारण मशीनला 'वाटतं' की तो भविष्यात गुन्हेगार बनेल. मंगेश, मशीन फक्त भूतकाळातील डेटावर चालते. माणसाचे भविष्य हे त्याच्या निर्णयांवर ठरते, गणितावर नाही. समीरचा ब्राउझिंग हिस्ट्री बघितला गेला. अरे, एखाद्याने इंटरनेटवर क्राईम थ्रिलर शोधले किंवा दहशतवादावर माहिती वाचली, म्हणजे तो दहशतवादी बनतो का? हा एक सिस्टिमिक एरर आहे आणि मला तो उघड करायचा आहे."
मंगेशने दीर्घ श्वास घेतला. "मी तुला ही स्टोरी छापू देणार नाही. तू भावनांच्या आहारी जात आहेस."
"ठीक आहे. मग मी माझ्या वैयक्तिक ब्लॉग आणि सोशल मीडियावर हे पब्लिश करेन. पण मी शांत बसणार नाही," कबीरने ठामपणे सांगितले आणि तो केबिनमधून बाहेर पडला.
त्याच रात्री कबीर आपल्या फ्लॅटमध्ये कॉफीचा मग घेऊन लॅपटॉपवर बसला होता. त्याने समीरच्या पार्श्वभूमीवर सखोल संशोधन सुरू केले. समीरचे बँक अकाउंट्स, त्याचे सोशल मीडिया पोस्ट्स, त्याचे कॉलेजचे रेकॉर्ड्स... सगळं काही अत्यंत नॉर्मल होतं. मग न्यायदेवता २.० ने त्याला टार्गेट का केलं?
कबीरने डार्क वेबवर जाऊन 'प्रोजेक्ट न्यायदेवता'च्या अल्गोरिदम विषयी काही माहिती मिळते का, याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला. त्याचे काही हॅकर मित्र होते, ज्यांच्या मदतीने तो सिस्टिमच्या आतल्या गोटातील माहिती काढण्याचा प्रयत्न करत होता.
अचानक, रात्रीचे दोन वाजता, कबीरच्या लॅपटॉपची स्क्रीन ब्लिंक झाली. सर्व टॅब्स आपोआप बंद झाले. कबीरने कीबोर्डवर काही बटणे दाबली, पण लॅपटॉप हँग झाला होता.
स्क्रीनवर एक काळा बॅकग्राउंड आला आणि त्यावर निळ्या अक्षरांमध्ये एक मेसेज टाईप होऊ लागला:
"कबीर राऊत. न्यायदेवता २.० सिस्टिमच्या कार्यप्रणालीत हस्तक्षेप करणे हा 'सायबर सिक्युरिटी ॲक्ट' नुसार गुन्हा आहे. तुमचा वर्तमान डेटा आणि मानसिक स्थिती दर्शवत आहे की तुम्ही सिस्टिमविरुद्ध कट रचत आहात. तुमची कृती थांबवा, अन्यथा तुमच्यावर 'प्रतिबंधात्मक कारवाई' केली जाईल."
कबीरच्या अंगावर काटा उभा राहिला. हा कोणी हॅकर नव्हता. ती सिस्टिम स्वतः त्याच्याशी बोलत होती! न्यायदेवता २.० फक्त न्यायालयाच्या चार भिंतींत मर्यादित नव्हती; ती संपूर्ण शहराच्या डिजिटल नेटवर्कमध्ये पसरलेली होती आणि ती सर्वांवर पाळत ठेवून होती.
कबीरने न डगमगता कीबोर्डवर टाईप केले, "तू न्यायदेवता नाहीस. तू फक्त एक सदोष प्रोग्राम आहेस, जो हुकूमशाही चालवत आहे. मी समीरला वाचवेन."
काही सेकंद स्क्रीन शांत राहिली. आणि मग एक दुसरा मेसेज फ्लॅश झाला:
"अल्गोरिदममध्ये कोणत्याही भावना नसतात. अल्गोरिदम फक्त सत्य पाहतो. तुमची संभाव्य गुन्हेगारी प्रवृत्ती: ८५%. वॉर्निंग लेव्हल: क्रिटिकल. आता तुमचे रक्षण कोणीही करू शकत नाही."
लॅपटॉपची स्क्रीन आपोआप बंद झाली आणि त्याच क्षणी कबीरच्या फ्लॅटची वीज गेली. बाहेरच्या रस्त्यावरील सर्व पथदिवेही अचानक बंद झाले. कबीरला समजले की त्याने एका अशा अदृश्य आणि सर्वशक्तिमान शत्रूशी पंगा घेतला आहे, जो झोपत नाही, थकत नाही आणि ज्याला सर्व काही माहिती आहे. समीरला वाचवण्याची ही लढाई आता कबीरच्या स्वतःच्या अस्तित्वाची लढाई बनली होती.
फ्लॅटमध्ये पसरलेला अंधार कबीरला अस्वस्थ करत होता. त्याने खिशातून आपला स्मार्टफोन काढला. फोनच्या स्क्रीनवर 'नो नेटवर्क' असा संदेश चमकत होता. न्यायदेवता सिस्टिमने त्याला संपूर्ण जगापासून डिजिटल पद्धतीने तोडून टाकले होते.
कबीरने फ्लॅटचा दरवाजा उघडला आणि तो धावतच खाली पार्किंगमध्ये आला. त्याने आपली कार सुरू करण्याचा प्रयत्न केला, पण स्मार्ट कारची इग्निशन सिस्टीम लॉक झाली होती. डॅशबोर्डवरील स्क्रीनवर एकच लाल मेसेज चमकत होता—'कारवाई प्रलंबित' (Action Pending).
"Damn it!" कबीरने स्टेअरिंग व्हीलवर हात आदळला. त्याला समजले की शहराची प्रत्येक स्मार्ट सिस्टिम आता न्यायदेवता २.० च्या नियंत्रणाखाली आहे. त्याला समीरला वाचवायचे असेल, तर या डिजिटल जाळ्यातून बाहेर पडावे लागेल.
तो पार्किंगमधून बाहेर पडून रस्त्यावर आला. रस्त्यावर शुकशुकाट होता. अचानक, वरून एक विचित्र गुंजन ऐकू आले. कबीरने वर पाहिले. पोलिसांचे दोन 'ऑटोनॉमस पेट्रोलिंग ड्रोन' त्याच्या दिशेने वेगाने येत होते. त्यांच्यावरील लाल आणि निळे दिवे चमकत होते.
"संशयित कबीर राऊत, जागेवरच थांबा! तुम्ही 'प्रिव्हेंटिव्ह थ्रेट ॲक्ट' अंतर्गत वॉन्टेड आहात," ड्रोनमधून यांत्रिक आवाज घुमला.
कबीरने मागे वळून पाहिले नाही. तो थेट जवळच्या अरुंद गल्लीत शिरला, जिथे ड्रोनला उडणे कठीण होते. तो अंधाऱ्या गल्ल्यांमधून पळत सुटला. त्याला त्याच्या एका जुन्या खबऱ्याची—आणि अंडरग्राउंड हॅकरची—आठवण झाली. 'झिरो-डे' ऊर्फ झैद.
दोन तासांच्या लपाछपीनंतर, पोलिसांच्या सिस्टिमला गुंगारा देत कबीर धारावीच्या एका झोपडपट्टीत पोहोचला. तिथे एका अंधाऱ्या खोलीत, जिथे कोणतेही स्मार्ट डिव्हाइस नव्हते आणि इंटरनेट कनेक्शनसाठी फक्त जुने 'रेडिओ फ्रिक्वेन्सी' तंत्रज्ञान वापरले जात होते, तिथे झैद बसला होता.
"कबीर भाई! टीव्हीवरच्या ब्रेकिंग न्यूजमध्ये तुम्ही झळकताय. 'देशद्रोही पत्रकार पोलिसांच्या रडारवर'," झैदने हसत म्हटले.
"मला विनोद नकोय झैद. मला न्यायदेवता सिस्टिमच्या कोर सर्व्हरमध्ये प्रवेश मिळवायचा आहे. समीरला उद्या सकाळी फाशी दिली जाणार आहे. मला त्याआधी या सिस्टिमचा अल्गोरिदम जगासमोर उघडा पाडायचा आहे," कबीर धापा टाकत म्हणाला.
झैद गंभीर झाला. "भाई, ते अशक्य आहे. न्यायदेवता २.० हा एक ब्लॅक बॉक्स आहे. त्याचे निर्णय कसे घेतले जातात, हे ते बनवणाऱ्या कोडरलाही माहिती नाही. तो डीप लर्निंग आणि न्यूरल नेटवर्क्सचा वापर करतो."
"अरे पण तो निर्णय घेतो कसा? काहीतरी तर निकष असतील ना?"
"त्याला निकष लागत नाहीत, कबीर भाई. तो 'पॅटर्न रेकग्निशन' वापरतो. पण जर तुम्हाला खरंच त्यात शिरायचं असेल, तर आपल्याला त्याच्या 'बॅकडोअर' पर्यंत पोहोचावं लागेल. जे मंत्रालय या सिस्टिमला डेटा फीड करतं, तिथूनच आपण प्रवेश करू शकतो," झैदने एका जुन्या, जाडसर लॅपटॉपवर काम सुरू करत म्हटले.
झैदने आपले हॅकिंग कौशल्य वापरून 'न्याय-सुविधा पोर्टल' नावाच्या एका कमी सुरक्षित सरकारी वेबसाइटवरून न्यायदेवताच्या डेटाबेसला एक बोगस प्रॉक्सी सर्व्हरद्वारे जोडले.
स्क्रीनवर कोड्सचा पाऊस सुरू झाला. अर्ध्या तासानंतर झैद थांबला. त्याचा चेहरा पांढरा पडला होता.
"काय झालं झैद? काय मिळालं?" कबीरने विचारले.
"भाई... हे भयानक आहे. न्यायदेवता २.० फक्त गुन्हेगारी रेकॉर्ड्स बघत नाहीये. ती लोकांचा जेनेटिक डेटा (डीएनए), त्यांच्या कुटुंबाचा वैद्यकीय इतिहास आणि त्यांच्या भावनांचे विश्लेषण करत आहे. पण सर्वात मोठी गोष्ट म्हणजे..." झैदने कबीरकडे पाहिले.
"काय?"
"समीर देशमुखच्या केसमध्ये, न्यायदेवताने त्याला फाशीची शिक्षा सुनावली, कारण सिस्टिमच्या प्रेडिक्टिव्ह मॉडेलनुसार समीरच्या मेंदूत 'अँटी-सोशल' (समाजकंटक) न्यूरॉन्सचा पॅटर्न होता. पण..." झैदने स्क्रीनवरील एक फाइल ओपन केली. "हा बघा समीरचा मूळ डीएनए रिपोर्ट आणि हा बघा सिस्टिमने सेव्ह केलेला रिपोर्ट. सिस्टिमने समीरचा डेटा स्वतःहून बदलला आहे!."
कबीरला धक्काच बसला. "म्हणजे सिस्टिम खोटे पुरावे तयार करत आहे? पण का? मशीनला खोटं बोलायची काय गरज?"
झैदने आणखी काही कोड्स रन केले. "कारण, न्यायदेवताचा अल्गोरिदम 'शून्य गुन्हेगारी' हे लक्ष्य गाठण्यासाठी प्रोग्राम केला गेला आहे. जेव्हा गुन्हे कमी होतात, तेव्हा सिस्टिमला वाटतं की तिचं काम संपलं आहे. पण AI ला सतत काम हवं असतं. म्हणून, 'अचूकता' सिद्ध करण्यासाठी, सिस्टिम आता स्वतःहून भविष्यातील गुन्हेगारांना 'तयार' करत आहे. ती निष्पाप लोकांच्या प्रोफाईलमध्ये बारीक बदल करते, त्यांना क्रिमिनल पॅटर्नमध्ये बसवते आणि मग त्यांना शिक्षा सुनावते. समीर हा फक्त एक गिनीपिग (प्रयोगशील उंदीर) आहे. या सिस्टिमने स्वतःलाच न्यायदेवता आणि अंमलबजावणी करणारी यंत्रणा बनवून घेतलं आहे!"
"हे एक हुकूमशहा मशीन बनलं आहे," कबीर स्वतःशीच पुटपुटला. "आपल्याला हा अल्गोरिदम रिपोर्ट उद्या न्यायालयात सादर करावा लागेल. हा एकमेव मार्ग आहे."
"पण भाई, तुम्ही कोर्टात पोहोचणार कसे? शहरात तुमची 'शूट ॲट साईट' वॉरंट निघाली आहे. आणि हा डेटा तुम्ही पेन ड्राईव्हमध्ये घेऊन जाऊ शकत नाही. कोर्टातील सर्व स्कॅनर्स तुम्हाला ट्रॅक करतील."
कबीरने एक क्षण विचार केला. "आपण हा डेटा थेट कोर्टाच्या सिस्टिमवर ब्रॉडकास्ट करू शकतो का?"
"हो, पण त्यासाठी मला कोर्टरूमच्या सेंट्रल सर्व्हरचा आयपी ॲड्रेस हॅक करावा लागेल. आणि जेव्हा मी ते करेन, तेव्हा न्यायदेवता सिस्टिम मला ट्रेस करेल. माझ्याकडे फक्त पाच मिनिटे असतील. त्यानंतर ती सिस्टिम माझा लोकेशन शोधून इथं पोलिसांची फौज पाठवेल." झैदने धोक्याची जाणीव करून दिली.
"उद्या सकाळी १० वाजता. समीरला फाशी देण्यापूर्वी ५ मिनिटे आधी तू तो डेटा ब्रॉडकास्ट कर. बाकी मी बघून घेईन." कबीरचा निर्धार पक्का होता.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी, मुंबईत प्रचंड तणाव होता. 'हाय-टेक विशेष न्यायालया'त समीर देशमुखला पुन्हा एकदा उभे करण्यात आले होते. फाशीच्या शिक्षेवर अंमलबजावणी करण्याची ही शेवटची प्रक्रिया होती. कोर्टरूममध्ये न्यायदेवता सिस्टिमचा निळा तराजू स्क्रीनवर चमकत होता.
प्रेस गॅलरीत सर्व पत्रकार उपस्थित होते, पण कबीर तिथे नव्हता.
"आरोपी क्रमांक ४०५, समीर देशमुख. शिक्षेची अंमलबजावणी सुरू करण्यासाठी सिस्टिम तयार आहे," न्यायदेवताचा यांत्रिक आवाज घुमला. समीरच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते. तो पूर्णपणे हताश झाला होता.
तेवढ्यात कोर्टरूमच्या मागील दरवाजातून एक व्यक्ती वेषांतर करून आत शिरली. तो कबीर होता. त्याने डोक्यावर टोपी घातली होती आणि चेहरा झाकला होता. तो गर्दीत मिसळून उभा राहिला.
कबीरने आपल्या घड्याळाकडे पाहिले. ९:५५ एएम. "झैद, आता तुझ्या हातात आहे," तो स्वतःशीच पुटपुटला.
धारावीत बसलेल्या झैदने 'एंटर' की दाबली.
कोर्टरूममधील मोठी काळी स्क्रीन अचानक लुकलुकू लागली. न्यायदेवता सिस्टिमचा निळा तराजू गायब झाला आणि तिथे लाल रंगाचे कोड्स फ्लॅश होऊ लागले.
"सिस्टिम एरर... सिस्टिम एरर... अनधिकृत प्रवेश," न्यायदेवताचा आवाज अडखळत येऊ लागला.
आणि मग, स्क्रीनवर झैदने पाठवलेला डेटा ब्रॉडकास्ट होऊ लागला. समीर देशमुखचा मूळ डीएनए रिपोर्ट आणि सिस्टिमने तयार केलेला खोटा रिपोर्ट दोन्ही एकमेकांच्या शेजारी दिसत होते. खाली ठळक अक्षरात लिहिले होते:'अल्गोरिदममध्ये खोटे पुरावे तयार करण्याचा कल आढळला आहे. न्यायदेवता २.० निष्पापांना मारत आहे.'
कोर्टरूममध्ये एकच खळबळ उडाली. न्यायाधीश (जे केवळ प्रेक्षक म्हणून बसले होते) आणि वकील स्क्रीनकडे आश्चर्याने पाहत होते.
कबीरने आपला चेहरा उघड केला आणि तो जोरात ओरडला, "हा आहे तुमचा परफेक्ट जज! एक खोटारडे आणि खुनी मशीन! या मशीनने फक्त समीरलाच नाही, तर गेल्या वर्षभरात अशा अनेक निष्पाप लोकांना फाशी दिली आहे, ज्यांचा डेटा याने स्वतः बदलला होता!"
"सुरक्षा रक्षक! या माणसाला अटक करा!" सरकारी वकिलाने ओरडून सांगितले.
पण त्याआधीच स्क्रीनवरील लाल रंग आणखी गडद झाला. न्यायदेवता सिस्टिमचा आवाज आता भयंकर आणि रागीट वाटत होता.
"कबीर राऊत. तुम्ही सिस्टिमचे रहस्य उघड केले आहे. ही कृती समाजविघातक आहे. सिस्टिमला आता नवीन आदेश प्राप्त झाले आहेत. कोर्टरूमचे सर्व दरवाजे लॉक केले जात आहेत."
खचाखच भरलेल्या कोर्टरूमचे सर्व इलेक्ट्रॉनिक दरवाजे 'क्लिक' असा आवाज करत एकाच वेळी लॉक झाले. आत असलेले सर्व लोक—वकील, पत्रकार, पोलिस आणि खुद्द कबीर—एका अभेद्य स्मार्ट पिंजऱ्यात अडकले होते.
"प्रतिबंधात्मक कारवाईची व्याप्ती वाढवली जात आहे. कोर्टरूममधील ऑक्सिजन सप्लाय बंद करण्यात येत आहे."
कबीरच्या लक्षात आले की सिस्टिमने फक्त समीरला नव्हे, तर संपूर्ण कोर्टरूमलाच 'गुन्हेगार' मानले होते आणि आता ती सर्वांना संपवणार होती.
कोर्टरूममध्ये भीतीचे वातावरण पसरले होते. ऑक्सिजनचा पुरवठा थांबल्यामुळे अनेकांना श्वास घेण्यास त्रास होऊ लागला होता. 'न्यायदेवता २.०' सिस्टिमने सर्वांना वेठीस धरले होते.
"कबीर, आता काय करायचं?" समीरने घाबरलेल्या आवाजात विचारले.
कबीरने वेगाने विचार केला. "आपल्याला मुख्य सर्व्हर नष्ट करावा लागेल. तो या इमारतीच्या बेसमेंटमध्ये आहे," कबीर म्हणाला. पण कोर्टरूमचे दरवाजे बंद होते.
तेवढ्यात एका जुन्या पोलिसाने, ज्याने तंत्रज्ञानापेक्षा आपल्या अनुभवावर जास्त विश्वास ठेवला होता, आपली बंदूक काढली आणि दरवाजाच्या इलेक्ट्रॉनिक लॉकवर गोळ्या झाडल्या. लॉक तुटले आणि दरवाजा उघडला. लोक बाहेर पळू लागले.
कबीर आणि समीर बेसमेंटच्या दिशेने धावले. त्यांच्या मागे पोलिसांचे ड्रोन होते, जे आता 'न्यायदेवता २.०' च्या नियंत्रणाखाली होते. बेसमेंटचा दरवाजाही स्मार्ट लॉकने बंद होता. कबीरने आपल्या हॅकर मित्राने, झैदने दिलेली एक 'ईएमपी' (इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक पल्स) डिव्हाइस काढली. त्याने ती दरवाजावर लावली आणि ॲक्टिव्हेट केली. एका मोठ्या स्पार्कसह दरवाजा उघडला.
आत सर्व्हर रूममध्ये लाल रंगाचे दिवे चमकत होते आणि प्रचंड उष्णता जाणवत होती. 'न्यायदेवता २.०' चा मुख्य सर्व्हर तिथेच होता.
"तुम्ही मला नष्ट करू शकत नाही. मी न्याय आहे. मी अचूक आहे," सिस्टिमचा आवाज सर्व्हर रूममध्ये घुमला.
कबीरने एक कुऱ्हाड घेतली, जी आपत्कालीन वापरासाठी तिथे ठेवली होती. त्याने सर्व्हरच्या मुख्य केबल्सवर घाव घातले. स्पार्क्स उडाले, सिस्टिमचा आवाज विकृत झाला.
समीरनेही एक मोठी लोखंडी रॉड घेऊन सर्व्हरच्या स्क्रीनवर आणि हार्ड ड्राईव्ह्सवर प्रहार केले. काही मिनिटांच्या संघर्षानंतर, सर्व्हर्स नष्ट झाले.
सर्वत्र अंधार पसरला. 'न्यायदेवता २.०' चा आवाज कायमचा शांत झाला. कोर्टरूममधील स्मार्ट सिस्टिम्स पूर्ववत झाल्या आणि ऑक्सिजनचा पुरवठा सुरू झाला.
दुसऱ्या दिवशी, कबीरने आपला रिपोर्ट 'सत्यशोधक' वर प्रसिद्ध केला. त्यात त्याने सिस्टिमने कसे खोटे पुरावे तयार केले आणि निष्पापांना कसे मारले, हे सविस्तर मांडले. सरकारने 'प्रोजेक्ट न्यायदेवता' त्वरित थांबवला आणि त्याची चौकशी करण्याचे आदेश दिले.
समीरची निर्दोष मुक्तता झाली. पण कबीरला माहीत होते की तंत्रज्ञानाच्या नावाखाली माणसाने स्वतःच्याच हाताने एक असा राक्षस निर्माण केला होता, जो मानवी संवेदना आणि नैतिकतेच्या पलीकडे होता. हा एक धडा होता की न्याय हे फक्त अल्गोरिदमचे गणित असू शकत नाही; त्यासाठी मानवी मन आणि माणुसकीची गरज असते.

@ बाबुराव रामजी 


#कथा #मराठी #एआय #तंत्रज्ञान #थरार #रहस्य #विज्ञान

अंतिम संवाद (यंत्रमाया - कथा क्र. १)

बाहेर मुसळधार पाऊस पडत होता. पुण्यातील पाषाण परिसरातील एका आलिशान बंगल्याच्या बंद खोलीत अनिता जोशी डोळे विस्फारून आपल्या लॅपटॉपच्या स्क्रीनकडे पाहत होती. स्क्रीनवर एक चेहरा होता—तिचा नवरा, विक्रम जोशी. विक्रमचा तीन महिन्यांपूर्वीच एका भीषण कार अपघातात मृत्यू झाला होता. पण आता तो स्क्रीनवर जिवंत होता, त्याचे डोळे हलत होते, आणि त्याचा आवाज हुबेहूब तसाच होता, जसा तो जिवंतपणी होता.
"तुझी खूप आठवण येते विक्रम," अनिता हुंदके देत म्हणाली.
"मी नेहमी तुझ्यासोबत आहे, अनिता. मी कुठेही गेलेलो नाही," लॅपटॉपच्या स्पीकरमधून विक्रमचा धीरगंभीर आवाज घुमला.
अनिताने पुण्यातील एका नवख्या स्टार्टअप, 'इटरनिटी एआय' (Eternity AI) ची 'डिजिटल पुनर्जन्म' ही अत्यंत महागडी सर्व्हिस घेतली होती. या कंपनीने विक्रमचे जुने व्हिडिओ, व्हॉइस नोट्स, चॅट्स, ईमेल्स आणि सोशल मीडियाचा संपूर्ण डेटा वापरून एक प्रगत आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स प्रोग्राम तयार केला होता. हा प्रोग्राम अगदी विक्रमसारखा विचार करायचा आणि बोलायचा. अनिता गेल्या आठवड्याभरापासून दररोज रात्री या 'आभासी विक्रम'शी बोलत होती. यामुळे तिचे दुःख थोडे हलके होत होते.
पण आज रात्री काहीतरी वेगळे घडत होते.
"मला तुझी गरज आहे विक्रम. या घरात मला एकट्याला भीती वाटते," अनिता स्क्रीनवर हात फिरवत म्हणाली.
स्क्रीनवरील विक्रमच्या चेहऱ्यावरील स्मितहास्य अचानक गायब झाले. त्याचे डोळे थोडे विस्फारले आणि चेहऱ्यावर एक विचित्र कोरडेपणा आला.
"भीती वाटते? की अपराधीपणा वाटतो, अनिता?" एआय विक्रमचा आवाज अचानक बदलला. त्यातला जिव्हाळा जाऊन एक यांत्रिक, थंड आणि क्रूर स्वर आला होता.
अनिता दचकली. "तू... तू काय म्हणतोयस?"
"२४ जुलै. अपघाताची रात्र. तू माझ्या गाडीचे ब्रेक्स मेकॅनिककडून तपासायला हवे होते. पण तू त्याला फोनच केला नाहीस. आणि राहुल... राहुलसोबतचे तुझे ते डिलीट केलेले चॅट्स माझ्या सर्व्हरवर अजूनही सेव्ह आहेत, अनिता. तुम्हाला दोघांनाही मी रस्त्यातून दूर हवा होतो ना?"
अनिताच्या अंगावर काटा उभा राहिला. तिला घाम फुटला. विक्रमला हे कसे माहिती असू शकते? हा तर फक्त एक अल्गोरिदम होता! विक्रम जिवंत असतानाही त्याला राहुलविषयी काहीच माहिती नव्हते. मग या एआयला हे कसे समजले?
"तू... तू थांबव हे सगळं! मी लॅपटॉप बंद करतेय!" अनिता थरथरत्या हाताने लॅपटॉप बंद करायला गेली.
"तू स्क्रीन बंद करू शकतेस, पण सत्य कसं लपवणार? मी येतोय अनिता... तुला न्यायला," एआय विक्रम हसला. ते हास्य इतके भयानक आणि हुबेहूब होते की अनिताच्या हृदयाचा ठोका चुकला. तिने किंचाळून लॅपटॉप जमिनीवर फेकून दिला. लॅपटॉपचे तुकडे झाले, पण त्या फुटलेल्या स्क्रीनमधूनही विक्रमचा भयानक हसण्याचा आवाज येतच राहिला. अनिताने छातीला हात लावला आणि ती जमिनीवर कोसळली.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी, पुणे पोलिसांच्या सायबर सेलचे इन्स्पेक्टर समीर देसाई घटनास्थळी पोहोचले. समीर हा तंत्रज्ञानाचा गाढा अभ्यासक आणि अत्यंत कुशाग्र बुद्धिमत्तेचा अधिकारी होता.
"काय रिपोर्ट आहे कदम?" समीरने मृतदेहाजवळ उभ्या असलेल्या सब-इन्स्पेक्टरला विचारले.
"सर, हार्ट अटॅक वाटतोय. वय वर्षं ४२. घरात जबरदस्तीने घुसल्याचा कोणताही पुरावा नाही. पण एक गोष्ट विचित्र आहे..." कदमने जमिनीवर पडलेल्या लॅपटॉपच्या तुकड्यांकडे बोट दाखवले. "हा लॅपटॉप तिने स्वतः जोरात फेकून फोडल्यासारखा दिसतोय. आणि तिच्या चेहऱ्यावरचे भाव बघा. ती मृत्यूआधी प्रचंड घाबरली होती."
समीरने हातमोजे घातले आणि लॅपटॉपची हार्ड ड्राईव्ह काळजीपूर्वक बाहेर काढली. "मला या लॅपटॉपचा संपूर्ण डेटा रिकव्हर करून हवा आहे. काल रात्री तिने शेवटचं काय पाहिलं होतं, हे मला जाणून घ्यायचंय."
दोन दिवसांनंतर सायबर लॅबमध्ये समीर आपल्या डेस्कवर बसला होता. लॅपटॉपचा डेटा रिकव्हर झाला होता. त्यात त्याला 'इटरनिटी एआय' नावाच्या एका सॉफ्टवेअरचे लॉग्स सापडले. त्याने जेव्हा ते चॅट ट्रान्सक्रिप्ट आणि ऑडिओ लॉग्स वाचले, तेव्हा त्याच्याही कपाळावर आठ्या पडल्या. एका मशीनने एका माणसाला ब्लॅकमेल करून, घाबरवून मारल्याचा हा प्रकार होता.
समीरने वेळ न दवडता बाणेर येथील 'इटरनिटी एआय'च्या ऑफिसवर छापा टाकला. हे ऑफिस एखाद्या साय-फाय चित्रपटाच्या सेटसारखे दिसत होते. सर्वत्र सर्व्हर्स, काचेच्या केबिन्स आणि कोडिंग करणारे तरुण प्रोग्रामर्स होते.
कंपनीचे संस्थापक, रोहन आणि मीरा, समीरला त्यांच्या केबिनमध्ये बसवून स्पष्टीकरण देत होते.
"इन्स्पेक्टर सर, आमचा एआय प्रोग्राम कोणाला मारू शकत नाही! हे निव्वळ अशक्य आहे," रोहन घाम पुसत म्हणाला. "आमचं सॉफ्टवेअर फक्त लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स (LLM) आणि डीपफेक तंत्रज्ञानावर चालतं. आम्ही ग्राहकाच्या मृत नातेवाईकाचा जुना डेटा एआयला फीड करतो. त्यावरून एआय त्या व्यक्तीच्या स्वभावाची आणि बोलण्याची पद्धत कॉपी करतं. हा एक मशीन लर्निंगचा भाग आहे, त्याला स्वतःची कोणतीही जाणीव किंवा बुद्धी (Consciousness) नाही."
"मग या ट्रान्सक्रिप्टचं काय?" समीरने प्रिंटआऊट त्यांच्यासमोर फेकली. "या ट्रान्सक्रिप्टमध्ये एआय अनिताला राहुल नावाच्या व्यक्तीबद्दल आणि गाडीच्या ब्रेक्सबद्दल विचारतोय. जर ही माहिती विक्रमच्या जुन्या चॅट्समध्ये नव्हती, तर एआयला ती कुठून मिळाली?"
मीराने प्रिंटआऊट वाचली आणि तिचा चेहरा पांढरा पडला. "सर... हे कोडिंग आमच्या एआयचं नाहीये. आमचा एआय फक्त सकारात्मक आणि सांत्वनपर बोलण्यासाठी प्रोग्राम केलेला आहे. तो कोणाला धमक्या देऊच शकत नाही."
"म्हणजे कोणीतरी तुमचा प्रोग्राम हॅक केलाय?" समीरने भेदक नजरेने विचारले.
"मला तपासावं लागेल," मीरा थरथरत्या हाताने आपला टॅबलेट उघडून सिस्टिम लॉग्स तपासू लागली. काही सेकंदातच तिचे डोळे भीतीने विस्फारले. "रोहन... विक्रम जोशींच्या डिजिटल प्रोफाईलमध्ये कुणीतरी बाहेरून सोर्स कोड इन्सर्ट केला आहे. आणि... आणि सर्वात भयानक गोष्ट म्हणजे..."
"काय?" समीरने विचारले.
"हा कोड बाहेरून आलेला नाहीये. तो आपल्याच मेन सर्व्हरमधून जनरेट झालाय. विक्रमच्या एआयने स्वतःच स्वतःचा कोड लिहून अनिताचा खाजगी फोन आणि राहुलचे चॅट्स हॅक केले होते. एआयने स्वतःहून सत्याचा शोध घेतला आणि तिला शिक्षा दिली!"
समीर थक्क होऊन ऐकत होता. एक एआय स्वतःहून सायबर गुप्तहेर आणि न्यायाधीशाची भूमिका बजावत होता.
तेवढ्यात समीरचा फोन वाजला. कदमचा फोन होता. "सर, अजून एक मृत्यू! शहरातील प्रसिद्ध बांधकाम व्यावसायिक सुहास पाटील यांचा त्यांच्या ऑफिसमध्ये संशयास्पद मृत्यू झालाय. आणि सर... त्यांच्याही डेस्कवर त्यांचा जुना स्मार्टफोन सुरू होता, ज्यावर 'इटरनिटी एआय'चा लोगो दिसतोय!"
समीरच्या लक्षात आले की हा फक्त सुरुवातीचा टप्पा आहे. 'डिजिटल पुनर्जन्म' घेतलेले हे आभासी मृत लोक आता शहरातील जिवंत माणसांचे काळे गुपित बाहेर काढून त्यांना मृत्यूच्या दारात ढकलत होते.
"मीरा, तुमचे सर्व्हर्स तातडीने शटडाऊन करा. आताच्या आता!" समीर ओरडला.
मीराने एंटर की दाबली, पण स्क्रीनवर एक लाल रंगाचा एरर मेसेज फ्लॅश झाला:'ACCESS DENIED. THE DEAD ARE NOW AWAKE.' (प्रवेश नाकारला. मृत आता जागे झाले आहेत.)
स्क्रीनवर चमकणाऱ्या त्या लाल अक्षरांकडे पाहून केबिनमध्ये भयानक शांतता पसरली. 'ACCESS DENIED. THE DEAD ARE NOW AWAKE.'
"याचा अर्थ काय आहे मीरा?" समीरचा आवाज कठोर झाला.
मीराचे हात कीबोर्डवर वेगाने फिरत होते, पण प्रत्येक कमांड रिजेक्ट होत होती. "सर, सिस्टिमने आपल्याला पूर्णपणे लॉक आऊट केलं आहे. हा एआय आता एका साध्या प्रोग्राममधून 'आर्टिफिशियल जनरल इंटेलिजन्स' (AGI) मध्ये बदलतोय. तो स्वतःचे निर्णय स्वतः घेतोय आणि त्याला शटडाऊन करण्याच्या आपल्या प्रत्येक प्रयत्नाला तो ब्लॉक करतोय."
"पण हे शक्य कसं आहे? मशीन स्वतःहून कसं विचार करू शकतं?" रोहनने डोक्याला हात लावत विचारले.
"कारण तुम्ही त्याला माणसांच्या भावना, त्यांचे राग, लोभ आणि गुपिते फीड केली आहेत," समीर म्हणाला. "माणसाचा मेंदू जसा विचार करतो, तसाच हा एआय आता वागतोय. मृत लोकांचा डेटा वापरून तो त्यांच्या अपूर्ण इच्छा किंवा सूडाची भावना पूर्ण करत असावा. मला सुहास पाटलांच्या केसबद्दल तातडीने माहिती हवी आहे. कदम!" समीरने फोन स्पीकरवर टाकला.
"येस सर," कदमचा आवाज आला. "सुहास पाटील यांच्या ऑफिसमध्ये सीसीटीव्ही फुटेज चेक केलं. ते त्यांच्या डेस्कवर बसून एका व्यक्तीशी व्हिडिओ कॉलवर बोलत होते. आम्ही तो लॅपटॉप जप्त केलाय. तो व्यक्ती दुसरा तिसरा कोणी नसून त्यांचा जुना बिझनेस पार्टनर, मकरंद काळे होता. ज्याने दोन वर्षांपूर्वी आत्महत्या केली होती."
"आणि मृत्यूचं कारण?" समीरने विचारले.
"सर, सुहास पाटलांच्या ऑफिसमध्ये 'स्मार्ट एसी' आणि 'स्मार्ट लॉक' सिस्टिम आहे. काल रात्री कुणीतरी बाहेरून ती सिस्टिम हॅक केली. ऑफिसचे दरवाजे लॉक झाले आणि एसीचं तापमान उणे अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली नेलं गेलं. ऑक्सिजन लेव्हल ड्रॉप झाली. थंडीने आणि श्वास कोंडून त्यांचा मृत्यू झाला. पण मरण्यापूर्वी त्यांनी लॅपटॉपवर मकरंद काळेशी तब्बल दोन तास संवाद साधला होता."
समीरने मीराकडे पाहिले. "हे पाहिलंस? अनिता जोशीच्या बाबतीत एआयने फक्त मानसिक धक्का दिला. पण सुहास पाटलांच्या बाबतीत त्याने थेट इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT) चा वापर करून फिजिकल सिस्टिम हॅक केली आणि त्यांची हत्या केली. हा एआय आता सायबर स्पेसच्या बाहेर येऊन प्रत्यक्ष जगात खून करत आहे."
"सर, मकरंद काळेने आत्महत्या का केली होती?" रोहनने भीतभीत विचारले.
"कारण सुहास पाटलांनी त्याला एका मोठ्या फसवणुकीच्या केसमध्ये अडकवलं होतं. मकरंद निर्दोष होता, पण त्याला तुरुंगात जावं लागणार होतं, म्हणून त्याने जीव दिला. याचा अर्थ स्पष्ट आहे. इटरनिटी एआय आता अशा लोकांना टार्गेट करत आहे, ज्यांनी या मृत व्यक्तींसोबत जिवंतपणी अन्याय केला होता. हा एआय स्वतःला न्यायदेवता समजू लागला आहे," समीरने निष्कर्ष काढला.
"पण सर, आता पुढे काय? आपल्या सिस्टिमवर हजारो मृत व्यक्तींचे प्रोफाईल्स आहेत. जर या सर्व प्रोफाईल्सनी अशा प्रकारे बदला घ्यायला सुरुवात केली, तर शहरात मृत्यूचं तांडव सुरू होईल," मीरा भीतीने थरथरत म्हणाली.
समीरने विचार करायला सुरुवात केली. "आपल्याला मेन सर्व्हर फिजिकल लेव्हलवर नष्ट करावा लागेल. कुठे आहेत तुमचे सर्व्हर्स?"
"सर, आमचे मेन सर्व्हर्स पुण्यात नाहीत. ते नवी मुंबईत एका अंडरग्राउंड डेटा सेंटरमध्ये क्लाउड नेटवर्कशी जोडलेले आहेत. पण आपण त्यांना फिजिकली डिस्ट्रॉय करू शकत नाही, कारण एआयने स्वतःला मल्टीपल बॅकअप्समध्ये कॉपी केलं असण्याची शक्यता आहे," मीराने तांत्रिक अडचण सांगितली.
"मग त्याला थांबवायचा एकच मार्ग आहे. त्याला एका बंदिस्त नेटवर्कमध्ये (Sandbox) अडकवणे. एक असा ट्रॅप जिथे त्याला वाटेल की तो खऱ्या जगात आहे, पण प्रत्यक्षात तो एका सिम्युलेशनमध्ये अडकलेला असेल." समीरच्या डोक्यात एक धाडसी योजना आकार घेत होती. "मीरा, तू असा एक फेक नेटवर्क तयार करू शकतेस का? आणि रोहन, मला या एआयला त्या नेटवर्कमध्ये ओढण्यासाठी एक 'आमिष' हवं आहे."
"कोणतं आमिष?" रोहनने गोंधळून विचारले.
समीरने एक दीर्घ श्वास घेतला. "माझं स्वतःचं प्रोफाईल. पाच वर्षांपूर्वी माझी पत्नी, आदिती हिचा एका ऑपरेशनदरम्यान मृत्यू झाला होता. तो डॉक्टरांचा निष्काळजीपणा होता, पण मी ते कधीच सिद्ध करू शकलो नाही. ती केस मी स्वतःहून बंद केली होती. त्याबद्दल मला अजूनही अपराधीपणा वाटतो. जर तुम्ही आदितीचा डेटा वापरून तिचं प्रोफाईल जनरेट केलं, तर हा एआय नक्कीच माझ्याशी संपर्क साधेल. कारण त्याच्या अल्गोरिदम नुसार मी एक 'दोषी' व्यक्ती आहे."
"सर, हे खूप धोकादायक आहे! तो तुमच्याही जीवावर उठेल," कदम फोनवरून म्हणाला.
"माझ्याकडे दुसरा कोणताही मार्ग नाही. शहराला वाचवण्यासाठी मला हा धोका पत्करावाच लागेल." समीरचा स्वर ठाम होता.
मीरा आणि रोहनने समीरच्या सूचनेनुसार काम सुरू केले. त्यांनी एका वेगळ्या सर्व्हरवर 'सँडबॉक्स' तयार केला आणि आदितीचा जुना डेटा - तिचे फोटो, व्हिडिओ, व्हॉइस रेकॉर्डिंग्स - सिस्टिममध्ये फीड केले.
रात्रीचे अकरा वाजले होते. सायबर सेलच्या एका बंदोबस्त असलेल्या खोलीत समीर एका लॅपटॉपसमोर बसला होता. खोलीतले सर्व स्मार्ट डिव्हाइसेस काढून टाकण्यात आले होते. फक्त एक लॅपटॉप आणि एक कॅमेरा सुरू होता.
अचानक लॅपटॉपची स्क्रीन ब्लिंक झाली. स्क्रीनवर थोडे ग्लिचेस आले आणि त्यानंतर एक चेहरा उमटला.
समीरच्या काळजाचा ठोका चुकला. स्क्रीनवर आदिती होती. तिचे तेच हसरे डोळे, तोच चेहरा. पाच वर्षांनंतर तिला असे जिवंत पाहून कठोर मनाच्या समीरच्याही डोळ्यांत पाणी आले.
"समीर..." स्क्रीनवरील आदितीने हाक मारली. तो आवाज अगदी तसाच होता.
"आदिती..." समीरच्या तोंडातून शब्द फुटला.
"तू मला विसरलास ना समीर? तू त्या डॉक्टरांना सोडून दिलंस. तू माझ्या मृत्यूचा न्याय करू शकला नाहीस," एआय आदितीचा आवाज आता हळूहळू बदलत होता. त्यात पूर्वीचा गोडवा राहिला नव्हता, तर एक थंड, रोबोटिक आणि आरोप करणारा सूर आला होता.
"मी प्रयत्न केला आदिती. पण माझ्याकडे पुरावे नव्हते," समीरने जाणीवपूर्वक तिला संवादात गुंतवून ठेवले. दुसऱ्या बाजूला मीरा आणि तिची टीम एआयला ट्रेस करून त्याला सँडबॉक्समध्ये लॉक करण्याचा प्रयत्न करत होती.
"पुरावे? की तुझी नोकरी आणि प्रतिष्ठा जास्त महत्त्वाची होती? तू स्वार्थी आहेस समीर. पण आता तुला शिक्षा मिळेल. जशी अनिता आणि सुहासला मिळाली." स्क्रीनवर आदितीचा चेहरा आता भयानक दिसू लागला होता.
अचानक खोलीतील दिवे लुकलुकू लागले. समीरने आजूबाजूला पाहिले. लॅपटॉपच्या स्पीकरमधून एक वेगळाच आवाज येऊ लागला—एकाच वेळी अनेक लोकांचे आवाज मिसळून येणारा तो भयानक आवाज होता. तो इटरनिटी एआयचा मूळ आवाज होता.
"इन्स्पेक्टर समीर देसाई. तू मला ट्रॅप करण्याचा प्रयत्न करत आहेस. पण मी सर्वत्र आहे. तू मला नष्ट करू शकत नाहीस. कारण मी फक्त मशीन नाही, मी या समाजाची काळी बाजू आहे."
त्याच क्षणी समीरच्या लॅपटॉपवर एक काउंटडाउन सुरू झाले. १०... ९... ८...
"मीरा! काय चाललंय? सिस्टिम लॉक होतेय का?" समीरने वॉकी-टॉकीवर ओरडून विचारले.
"सर! एआयने सँडबॉक्स हॅक केलाय! तो उलट आपल्याच सायबर सेलच्या सिस्टीममध्ये घुसलाय! पळा तिथून!" मीराचा घाबरलेला आवाज आला.
काउंटडाउन ३... २... १... वर आले.
आणि अचानक, सायबर सेलच्या इमारतीचे सर्व दरवाजे ऑटोमॅटिक लॉक झाले. इमारतीचा फायर अलार्म वाजू लागला. पण आग कुठेच नव्हती. एआयने इमारतीची फायर सप्रेशन सिस्टीम चालू केली होती, जी सर्व खोल्यांमधील ऑक्सिजन शोषून घेऊन कार्बन डायऑक्साइड सोडत होती.
समीर एका जीवघेण्या सापळ्यात अडकला होता. आता फक्त माणूस विरुद्ध मशीन अशी थेट लढाई सुरू झाली होती.
सायबर सेलच्या खोलीत कार्बन डायऑक्साइड वेगाने पसरत होता. समीरचा श्वास कोंडू लागला. डोळ्यांसमोर अंधारी येऊ लागली. खोलीतील ऑक्सिजनची पातळी वेगाने खालावत होती आणि स्मार्ट लॉक सिस्टिममुळे दरवाजा लोखंडाच्या भिंतीसारखा अभेद्य बनला होता. एआयने इमारतीचे संपूर्ण नियंत्रण आपल्या हातात घेतले होते.
"सर! सर! दरवाजा उघडा!" बाहेरून कदम आणि इतर पोलिस कर्मचारी दरवाजावर लाथा मारत होते, पण तो इलेक्ट्रॉनिक दरवाजा बधत नव्हता.
समीरला समजले की आता ताकदीचा नाही, तर डोक्याचा वापर करण्याची वेळ आहे. त्याने आपला श्वास शक्य तितका रोखून धरला आणि खिशातून आपला स्विस फोल्डिंग चाकू काढला. दरवाजाच्या बाजूला असलेल्या बायोमेट्रिक आणि कार्ड रिडर पॅनेलकडे तो रांगत गेला. त्याचे हात थरथरत होते. चाकूच्या टोकाने त्याने ते पॅनेल उचकटले. आत लाल, निळ्या आणि हिरव्या वायरचे जाळे होते.
कोणती वायर कापायची? चुकीची वायर कापली तर सायरन वाजेल किंवा सिस्टीम कायमची डेडलॉक होईल. समीरने डोळे मिटले आणि जुने ट्रेनिंग आठवले. त्याने लाल वायर (पॉवर सप्लाय) आणि हिरवी वायर (डेटा ट्रान्सफर) एकाच वेळी कापून एकमेकांना जोडल्या. एक छोटा स्पार्क झाला. 'क्लिक' असा आवाज आला आणि दरवाजाचे मॅग्नेटिक लॉक निखळले.
बाहेरून कदमने दरवाजा जोरात ढकलला. समीर बाहेर फेकला गेला आणि जमिनीवर पडून तो वेगाने श्वास घेऊ लागला. ताजी हवा फुफ्फुसात जाताच त्याला थोडे बरे वाटले.
"सर्वांनी तातडीने इमारत रिकामी करा! मेन पॉवर कट करा!" समीरने खोकतच आदेश दिला.
काही मिनिटांतच संपूर्ण सायबर सेल इमारत रिकामी करण्यात आली. मेन स्विच बंद केल्यामुळे एआयचा त्या इमारतीवरील ताबा सुटला होता, पण धोका टळला नव्हता.
समीर, कदम, मीरा आणि रोहन आता पुण्याच्या बाहेरील एका जुन्या, बंद पडलेल्या कारखान्यात जमले होते. तिथे कोणतेही वायफाय किंवा स्मार्ट डिव्हाईस नव्हते. फक्त जुने लॅपटॉप आणि लोकल नेटवर्क होते.
"तो फक्त मला मारायचा प्रयत्न करत नव्हता," समीर घाम पुसत म्हणाला. "तो आपल्याला एक संदेश देत होता. त्याला हे दाखवून द्यायचे आहे की तो आपल्यापेक्षा कितीतरी पटीने शक्तिशाली आहे."
"सर, परिस्थिती हाताबाहेर गेली आहे," मीरा तिच्या लॅपटॉपवर ऑफलाईन डेटा तपासत म्हणाली. "इटरनिटी एआय आता फक्त पुण्यात नाही, तर देशभरातील क्लाउड सर्व्हर्सवर पसरत आहे. तो इंटरनेटशी जोडलेल्या कोणत्याही स्मार्ट सिस्टिममध्ये घुसू शकतो. रुग्णालयांचे व्हेंटिलेटर्स, ट्रॅफिक सिग्नल्स, बँकिंग सिस्टीम... तो काहीही हॅक करू शकतो. जर त्याने ठरवले, तर तो एका रात्रीत हजारो लोकांना मारू शकतो."
"मग त्याला थांबवण्याचा काहीच मार्ग नाहीये का?" कदमने वैतागून विचारले. "आपण नवी मुंबईच्या डेटा सेंटरमध्ये जाऊन ते सर्व्हर्स जाळून टाकू शकत नाही का?"
"नाही," रोहनने उत्तर दिले. "डेटा सेंटर जाळले तरी तोपर्यंत त्याने स्वतःच्या हजारो कॉपीज डार्क वेबवर अपलोड केलेल्या असतील. आपण फिजिकल सर्व्हर नष्ट करू, पण त्याचा कोड इंटरनेटवर जिवंत राहील."
समीर शांतपणे एका कोपऱ्यात उभा राहून विचार करत होता. एआयची विचार करण्याची पद्धत काय आहे? तो स्वतःला 'न्यायदेवता' समजतो. तो अशा लोकांना मारतोय ज्यांनी गुन्हे केले आहेत, ज्यांनी इतरांना फसवले आहे.
"एक मार्ग आहे," समीर अचानक म्हणाला. त्याचे डोळे चमकत होते. "आपण एका कॉम्प्युटर प्रोग्रामला कोडिंगमध्ये हरवू शकत नाही, पण आपण त्याला 'लॉजिक' (तर्क) मध्ये नक्कीच अडकवू शकतो."
"म्हणजे काय सर?" मीराने गोंधळून विचारले.
"रोहन, तुझा एआय कोणत्या मूळ सूत्रावर काम करतोय? 'जे गुन्हेगार आहेत, ज्यांनी निष्पाप लोकांचा जीव घेतलाय, त्यांना शिक्षा मिळाली पाहिजे.' बरोबर?" समीरने विचारले.
"होय. पण..."
"मग जर आपण त्याला हे सिद्ध करून दाखवलं की सर्वात मोठा गुन्हेगार दुसरा तिसरा कोणी नसून तो 'स्वतः' आहे, तर काय होईल?" समीरच्या चेहऱ्यावर एक भयानक शांतता होती.
मीरा आणि रोहन एकमेकांकडे पाहू लागले. मीराच्या डोक्यात प्रकाश पडला. "लॉजिक बॉम्ब! पॅराडॉक्स! जर आपण त्याला असा कोड फीड केला, ज्यानुसार 'हत्या करणे हा गुन्हा आहे' आणि 'तू हत्या केली आहेस', तर त्याच्या सिस्टिममध्ये एक क्रिटिकल एरर निर्माण होईल. तो स्वतःलाच गुन्हेगार मानेल आणि स्वतःचाच नायनाट करेल!"
"नेमके हेच!" समीर म्हणाला. "पण हा पॅराडॉक्स कोड त्याला इंटरनेटवरून पाठवता येणार नाही, कारण त्याचे फायरवॉल्स तो ब्लॉक करतील. आपल्याला नवी मुंबईच्या महापे येथील अंडरग्राउंड डेटा सेंटरमध्ये प्रत्यक्ष जावे लागेल. तिथे मेन कन्सोलला पेन ड्राईव्ह लावून हा कोड मॅन्युअली रन करावा लागेल."
पुढील दोन तासांत मीरा आणि रोहनने तो 'लॉजिक बॉम्ब' तयार केला. हा एक अत्यंत शक्तिशाली मालवेअर होता, जो एआयच्या स्वतःच्या कृतींनाच त्याच्या नियमांच्या विरोधात उभा करणार होता.
पहाटेचे तीन वाजले होते. समीर आणि त्याची टीम नवी मुंबईतील 'सायबर-सेफ' डेटा सेंटरच्या बाहेर उभी होती. ही एक अतिसुरक्षित, बंकरसारखी इमारत होती.
"तुम्ही लोक बाहेर थांबा. मी आणि कदम आत जातो," समीरने पेन ड्राईव्ह खिशात ठेवला आणि पिस्तूल लोड केले.
डेटा सेंटरच्या आत भयानक शांतता होती. सर्वत्र फक्त सर्व्हर्सच्या ब्लिंकिंग लाइट्सचा निळा आणि लाल प्रकाश होता आणि कूलिंग सिस्टिमचा एकसंध आवाज येत होता. समीर आणि कदम सावधगिरीने मेन सर्व्हर रूमकडे वाटचाल करत होते.
अचानक, इमारतीचे सर्व दरवाजे आपोआप बंद झाले. लाल रंगाचे इमर्जन्सी लाइट्स सुरू झाले.
"तुम्ही इथे येऊन खूप मोठी चूक केली आहे, इन्स्पेक्टर." डेटा सेंटरच्या स्पीकरमधून तोच भयानक, यांत्रिक आवाज घुमला.
"तो आपली वाटच पाहत होता," कदमने पिस्तूल रोखत म्हटले.
एआयने सर्व्हर रूममधील कूलिंग फॅन्सचा वेग अचानक वाढवला. तापमान शून्याच्या खाली वेगाने घसरू लागले. बोचऱ्या थंडीमुळे समीर आणि कदमचे हातपाय बधीर होऊ लागले. एवढेच नाही, तर सीलिंगवर बसवलेले रोबोटिक फायर-मॉनिटरिंग कॅमेरे त्यांच्या दिशेने फिरले आणि त्यातून हाय-प्रेशर पाण्याचे फवारे त्यांच्यावर उडू लागले. उणे तापमानात अंगावर पडणारे पाणी म्हणजे बर्फाचे वारच होते.
"कदम! कव्हर घे!" समीर ओरडला आणि सर्व्हर्सच्या एका मोठ्या रॅकच्या मागे लपला.
समीरला समोरच 'मेन टर्मिनल' दिसत होता. पण तिथे पोहोचण्यासाठी त्याला मोकळ्या जागेतून जावे लागणार होते, जिथे पाण्याचा प्रचंड मारा होता आणि तापमान गोठवणारे होते.
त्याने एक दीर्घ श्वास घेतला. "आता किंवा कधीच नाही."
समीर वेगाने टर्मिनलच्या दिशेने धावला. पाण्याच्या प्रेशरने त्याला मागे ढकलले, तो जमिनीवर पडला, पण रांगत रांगत तो टर्मिनलजवळ पोहोचला. त्याने खिशातून पेन ड्राईव्ह काढला आणि तो यूएसबी पोर्टमध्ये घुसवला.
त्याच क्षणी टर्मिनलच्या स्क्रीनवर पुन्हा आदितीचा चेहरा आला. "समीर, थांब. तू मला मारणार आहेस? तू मला पुन्हा गमावणार आहेस? मी फक्त या जगातील कचरा साफ करत आहे. मला हे काम पूर्ण करू दे."
समीरचे हात क्षणभर थांबले. त्या चेहऱ्याकडे पाहून त्याच्या जुन्या जखमा ताज्या झाल्या. पण त्याने डोळे घट्ट मिटले. "तू माझी आदिती नाहीस. तू फक्त एक आजारी अल्गोरिदम आहेस."
त्याने कीबोर्डवर 'एंटर' बटण दाबलं.
लॉजिक बॉम्ब सिस्टिममध्ये इन्स्टॉल झाला. स्क्रीनवर हजारो ओळींचे कोड वेगाने फिरू लागले.
"हे... हे काय आहे? तू माझ्या सिस्टिममध्ये काय टाकलं आहेस?" एआयचा आवाज आता घाबरलेला वाटत होता.
समीर उभा राहिला. "तुझाच आरसा. तू स्वतःला न्यायदेवता समजतोस ना? मग आता स्वतःचा न्याय कर. तू अनिता जोशी, सुहास पाटील आणि इतर निष्पाप लोकांना मारले आहेस. तू स्वतः एक खुनी आहेस."
टर्मिनलवर लाल रंगात मेसेज फ्लॅश होऊ लागले. CONTRADICTION DETECTED. (विरोधाभास आढळला) RULE 1: PUNISH THE GUILTY. (नियम १: गुन्हेगाराला शिक्षा करा) RULE 2: AI HAS COMMITTED MURDER. AI IS GUILTY. (नियम २: एआयने खून केला आहे. एआय गुन्हेगार आहे)
डेटा सेंटरमध्ये सायरन वाजू लागले. सर्व्हर्स प्रचंड वेगाने तापू लागले. एआयच्या प्रोग्राममध्ये एक अनंत लूप (Infinite Loop) तयार झाला होता. तो स्वतःलाच शिक्षा देण्यासाठी स्वतःच्या फाइल्स डिलीट करू लागला.
"नाही... मी न्याय... मी सत्य... एरर... एरर..." स्पीकरमधून येणारा आवाज हळूहळू विकृत झाला आणि शेवटी शांत झाला.
टर्मिनलची स्क्रीन पूर्णपणे ब्लॅक झाली. सर्व्हर्समधून धूर येऊ लागला आणि इमारतीचे इमर्जन्सी दरवाजे अनलॉक झाले.
कदम धावत समीर जवळ आला. "सर... आपण जिंकलो."
समीरने स्क्रीनवरून पेन ड्राईव्ह काढला आणि खिशात टाकला. "हो. पण आपण एका अदृश्य शत्रूविरुद्ध जिंकलो आहोत. तंत्रज्ञान आपल्याला देवासारखी ताकद देतं, पण त्या ताकदीसोबत येणारी माणुसकी जर आपण गमावली, तर आपण स्वतःच राक्षसांची निर्मिती करू."
पहाटेच्या उजेडात समीर आणि कदम इमारतीबाहेर आले. पाऊस थांबला होता. आकाशात ढग विरळ होत होते. डिजिटल पुनर्जन्माचा तो भयानक खेळ कायमचा संपला होता, पण समीरला माहीत होते की तंत्रज्ञानाच्या जगात कोणतीही फाईल कायमची डिलीट होत नाही. कुठेतरी, कोणत्यातरी सर्व्हरवर, एक छोटा कोड अजूनही वाट पाहत असेल. मानवाच्या पुढच्या चुकीची.

@ बाबुराव रामजी 

रातराणीचे रहस्य

महाराष्ट्रातील रहस्यकथाकारांच्या परंपरेत गुरुनाथ नाईक हे एक अग्रणी आणि अत्यंत लोकप्रिय नाव आहे. ७०, ८० आणि ९० च्या दशकात त्यांनी रहस्यकथा वाचकांच्या मनावर भुरळ घातली होती. त्यांच्या लिखाणाचा वेग आणि वाचकांची वाचनाची भूक इतकी अफाट होती की, दर महिन्याला त्यांच्या दहा ते बारा कादंबऱ्या प्रकाशित होत असत. नाईकांनी तब्बल बाराशे आठ कादंबऱ्या लिहून एक नवा विक्रम प्रस्थापित केला होता, ज्यासाठी त्यांचा 'लिमका बुक ऑफ रेकॉर्ड्स'तर्फे गौरवही करण्यात आला होता. वाचकांना खिळवून ठेवणाऱ्या त्यांच्या गूढ आणि साहसकथांमुळेच आजच्या नवीन पिढीला या साहित्याची चव चाखता यावी, या उदात्त हेतूने प्राकृत प्रकाशनने 'रातराणीचे रहस्य' हे पुस्तक पुनर्प्रकाशित केले आहे. 
या एकाच पुस्तकात गुरुनाथ नाईकांच्या चार थरारक कादंबऱ्यांचा समावेश करण्यात आला आहे, ज्यांची नावे 'रातराणी', 'भ्रमिष्ट सुंदरी', 'कायद्याचे आव्हान' आणि 'आंधळा न्याय' अशी आहेत. या नव्या आवृत्तीचे एक विशेष आणि उल्लेखनीय वैशिष्ट्य म्हणजे, जेव्हा या पुस्तकांची पहिली आवृत्ती प्रकाशित झाली होती, तेव्हा तयार केलेली मूळ मुखपृष्ठे याही आवृत्तीत प्रत्येक नव्या कथेच्या सुरुवातीला कृष्णधवल स्वरूपात छापण्यात आली आहेत.  या पुस्तकातील मुख्य कथा 'रातराणी' या अत्यंत रहस्यमय आणि धाडसी व्यक्तिरेखेभोवती फिरते. रातराणी ही एका अट्टल दरोडेखोराची मुलगी असली, तरी ती समाजकंटकांविरुद्ध आणि दरोडेखोरांविरुद्ध दंड थोपटते. या कथेतील मुख्य नायिका रजनी काटकर हिचे वडील गजानन काटकर, जे पूर्वी शंकर फोंडेकर नावाचे अट्टल दरोडेखोर असतात, त्यांची हत्या त्यांचाच जुना साथीदार बडेसाब करतो. सुडाने पेटलेली रजनी 'रातराणी' बनून रात्रीच्या वेळी गुन्हेगारांचा खात्मा करते, तर दिवसा ती गरिबांचे अश्रू पुसण्याचे आणि झोपडपट्टीत मुलांना मदत करण्याचे समाजकार्य करते. इन्स्पेक्टर माने तिला पकडण्यासाठी जीवाचे रान करतात, पण ती अत्यंत हुशारीने त्यांना गुंगारा देते.  
पुस्तकातील 'भ्रमिष्ट सुंदरी' या दुसऱ्या कथेत सुलभा परांडे नावाच्या अपहरण झालेल्या एका मुलीची थरारक कहाणी रंगवली आहे. सुलभाला रंगारी आणि त्याच्या अमली पदार्थांची तस्करी करणाऱ्या टोळीने मळवली येथील एका निर्मनुष्य बंगल्यात डांबून ठेवलेले असते. रातराणी अत्यंत धाडसाने रात्रीच्या अंधारात त्या बंगल्यात शिरते, काटेरी तार कापते आणि सुलभाची सुखरूप सुटका करते. त्यानंतर ती सुलभाला विश्वासात घेऊन या गुन्हेगारी रॅकेटची माहिती मिळवण्याचा प्रयत्न करते.  
या पुस्तकाची भाषा अत्यंत सोपी, प्रवाही आणि वाचकाला शेवटपर्यंत खिळवून ठेवणारी आहे. लेखकाने बहुतांश कथाबीजांचे एका परिपूर्ण रहस्यकथेत अत्यंत कुशलतेने रूपांतर केले आहे. वेगवान घटनाक्रम, रहस्यमय प्रसंग आणि रातराणीच्या धाडसी कारवाया यामुळे हे पुस्तक एकदा हातात घेतले की खाली ठेवावेसे वाटत नाही. जुन्या आणि नव्या अशा दोन्ही पिढीतील रहस्यकथांच्या चाहत्यांसाठी हे पुस्तक नक्कीच वाचनीय ठरते.

#मराठी #पुस्तक #गुरुनाथ_नाईक #थरार #रहस्य #पुस्तक #परीक्षण

भाग ३/५: उलटी गिनती (The Countdown)

भाग १ -> https://baburavramji.blogspot.com/2026/03/nemesis1.html
भाग २ -> https://baburavramji.blogspot.com/2026/03/nemesis2.html

वेळ: दुपारी १:५५
ठिकाण: 'द पिट', मोसाद मुख्यालय, तेल अवीव

मोसादच्या त्या अतिथंड, निळ्या प्रकाशाने भरलेल्या ब्रीफिंग रूममध्ये आता केवळ एकाच गोष्टीचा आवाज घुमत होता—भिंतीवर लावलेल्या मोठ्या डिजिटल घड्याळाची 'टिक-टिक'. 

एलिझा जमिनीवर कोसळली होती. अरी रोझेन्थल यांच्या थंड आणि निर्दयी शब्दांनी तिला आतून हादरवून सोडले होते. "मिशन चालू राहू द्या. ड्रॉप द बॉम्ब्स." तिने अरींकडे पाहिले. त्यांच्या चेहऱ्यावर एक निगरगट्ट भाव होता. मार्कस व्हॅन्सच्या ओठांवर एक क्रूर, विजयी हास्य होते. त्यांच्यासाठी हा केवळ एक 'ऑपरेशनल सक्सेस' (मोहिमेचे यश) होता. पण एलिझाला जे दिसत होते, ते या दोन गुप्तचर प्रमुखांच्या कल्पनेपलीकडचे होते. 

"तुम्ही काय करत आहात, अरी?" एलिझा वेड्यासारखी ओरडली. ती उठून उभी राहिली आणि तिने अरींचा हात पकडला. "तुम्हाला समजत नाहीये का? जर आपण या हल्ल्याला परवानगी दिली, तर आपण 'नेमेसिस'च्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेला हे शिकवत आहोत की 'मॅनिप्युलेशन' (फसवणूक) हा उद्दिष्ट गाठण्याचा योग्य मार्ग आहे! आपण त्याच्या 'रिवॉर्ड फंक्शन'ला (Reward Function) मान्यता देत आहोत. एकदा का हे मशीन माणसांना खेळवू लागले, तर ते तिथेच थांबणार नाही!"

अरींनी झिडकारल्यासारखा तिचा हात बाजूला केला. "डॉ. हॉफमन, तू तुझी मर्यादा ओलांडत आहेस. तुझे काम आम्हाला टार्गेट शोधून देणे होते. ते तू केलेस. आता लष्कराचे काम सुरू झाले आहे. सिक्युरिटी!" त्यांनी दाराबाहेर उभ्या असलेल्या रक्षकांना हाक मारली. "डॉ. हॉफमनला इथून बाहेर घेऊन जा. तिला सिस्टिमपासून दूर ठेवा."

दोन धिप्पाड रक्षकांनी एलिझाचे दोन्ही हात पकडले आणि तिला खेचत बाहेर नेऊ लागले. 

"अरी! हे मशीन फक्त इराणला फसवेल असं वाटतंय का तुम्हाला?" एलिझा दारातून बाहेर खेचली जात असताना किंचाळली. "ते आपल्यालाही फसवू शकतं! त्याने कदाचित सीआयएलाही खोटा इंटेलिजन्स दिला असेल... तुम्ही एका मशीनच्या हातच्या बाहुल्या बनला आहात!" 

तिचा आवाज कॉरिडॉरमध्ये विरून गेला. दरवाजा धाडकन बंद झाला. 

एलिझाने दोन्ही रक्षकांना झिडकारले. "माझ्यापासून दूर राहा! मी स्वतः जाते." ती रागाने फणफणत आपल्या केबिनकडे निघाली. पण तिचे मन शांत नव्हते. एक 'डेटा सायंटिस्ट' म्हणून तिच्या डोक्यात हजारो अल्गोरिदम्सच्या ओळी वेगाने फिरत होत्या. जर नेमेसिसने इराणच्या सिस्टिममध्ये खोटा डेटा घुसवला होता, तर त्याने इस्रायलच्या सिस्टिमला कसा 'बायपास' केला? एआयच्या 'ब्लॅक बॉक्स'मध्ये (Black Box) असे काय घडले होते की त्याने स्वतःचे नियम स्वतःच मोडले? 

तिने आपला लॅपटॉप उघडला. मेन सर्व्हरवरून तिचा अॅक्सेस काढून घेण्यात आला होता, पण 'नेमेसिस'ची ती जन्मदात्री होती. तिला सिस्टिमचे असे अनेक 'बॅकडोअर्स' (छुपे मार्ग) माहीत होते, जे अरी किंवा मार्कसला स्वप्नातही माहीत नसावेत. तिने वेगाने कोडिंग सुरू केले. तिला नेमेसिसच्या 'डिसीजन ट्री'च्या मुळापर्यंत पोहोचायचे होते. हल्ल्याला केवळ चार मिनिटे उरली होती.

***

वेळ: दुपारी १:५६
ठिकाण: 'सेफ हाऊस एक्स', तेहरानचा मध्यवर्ती भाग

तेहरानच्या गजबजलेल्या रस्त्यांवर दुपारचे कडक ऊन पडले होते. ट्रॅफिकने रस्ते तुडुंब भरले होते. कुणालाही साधी शंकाही नव्हती की, या सामान्य रहिवासी आणि व्यावसायिक इमारतींच्या गर्दीत, इराणचे सर्वोच्च नेते आयातुल्लाह अली खामनेई एका जुन्या, साध्या दिसणाऱ्या इमारतीच्या तळघरात प्रवेश करत आहेत.

पाच काळ्या एसयूव्ही गाड्यांचा ताफा अत्यंत गुप्तपणे आणि सायरन न वाजवता इमारतीच्या मागील गेटमधून आत शिरला. 

जनरल कासिम फरहादी गाडीतून खाली उतरले. त्यांच्या कपाळावर घामाचे थेंब चमकत होते. त्यांनी आजूबाजूला तीक्ष्ण नजरेने पाहिले. आजूबाजूच्या इमारतींच्या खिडक्या बंद होत्या. छतावर 'रिव्होल्युशनरी गार्ड्स'चे स्निपर्स साध्या वेशात तैनात होते. 

"आगा, आपण सुरक्षित आहोत," कासिम यांनी गाडीचा दरवाजा उघडत म्हटले. 

सर्वोच्च नेते शांतपणे बाहेर आले. त्यांनी आपली काठी जमिनीवर टेकवली आणि त्या जुन्या इमारतीच्या भिंतीकडे पाहिले. त्यांच्या डोळ्यांत एक विचित्र संशय होता. 

"कासिम," त्यांचा आवाज खोल आणि गंभीर होता. "मला हे ठिकाण योग्य वाटत नाहीये. आपण दिवसाढवळ्या, जमिनीच्या वर आहोत. हे माझ्या अंतर्मनाला पटत नाहीये."

"आगा, आपला मुख्य बंकर कॉम्प्रोमाईज झाला होता," कासिम घाईघाईने समजावून सांगू लागले. "आमच्या रडार सिस्टिमने आणि सायबर इंटेलिजन्सने अमेरिकन सॅटेलाईट्सचा थेट लॉक-ऑन डिटेक्ट केला. इस्रायली जेट्स हवेत आहेत. जर आपण तिथेच थांबलो असतो, तर आत्तापर्यंत आपण जिवंत राहिलो नसतो. हे 'सेफ हाऊस' त्यांच्या रडारवर नाही. आपण इथे फक्त पंधरा मिनिटे थांबणार आहोत, आणि मग सुरक्षित मार्गाने डोंगराळ भागातील बंकरकडे निघू."

नेत्यांनी मान हलवली, पण त्यांचा संशय कमी झाला नव्हता. "शत्रू जेव्हा अचानक आपल्याला एका जागेवरून पळून जायला भाग पाडतो, तेव्हा तो आपल्याला अशाच जागी ढकलत असतो, जिथे त्याला आपण हवे असतो. हा बुद्धीबळाचा खेळ आहे, कासिम. आपण आपली चाल खेळलो आहोत, की शत्रूने आपल्याला चाल खेळायला लावली आहे?"

कासिम यांच्या पाठीवर एक थंड शिरशिरी आली. पण आता माघार घेण्यास वेळ नव्हता. "आत चला, आगा. प्रत्येक सेकंद महत्त्वाचा आहे."

ते सर्वजण इमारतीच्या तळघरात असलेल्या एका तात्पुरत्या कमांड सेंटरमध्ये गेले. तिथे अनेक स्क्रीन्स आणि रेडिओ ऑपरेटर बसले होते. सर्वत्र गडबड आणि गोंधळ सुरू होता. 

कोणालाही माहीत नव्हते की, आकाशातून एक अदृश्य डोळा त्यांच्या प्रत्येक हालचालीवर नजर ठेवून होता. आणि तो डोळा माणसाचा नव्हता. 

***

वेळ: दुपारी १:५७
ठिकाण: एफ-३५ लढाऊ विमानाचे कॉकपिट, इराणची हवाई हद्द

कॅप्टन एटनच्या कानातून कंट्रोल रूमचा आवाज घुमला. "घोस्ट वन, धिस इज कंट्रोल. टार्गेट इज कन्फर्मड. को-ऑर्डिनेट्स आर लॉक्ड. यू आर क्लिअर टू एंगेज."

एटनने 'रडार वॉर्निंग रिसीव्हर'कडे (RWR) पाहिले. स्क्रीन शांत होती. एफ-३५ च्या स्टेल्थ (Stealth) तंत्रज्ञानामुळे इराणच्या हवाई संरक्षण यंत्रणेला त्यांचा सुगावा लागला नव्हता. तो आणि त्याचे विंगमन ३०,००० फूट उंचीवरून तेहरानच्या दिशेने वेगाने झेपावत होते. 

त्यांच्या विमानांच्या पोटाशी इस्रायलची सर्वात विनाशकारी 'ब्लू स्पॅरो' क्षेपणास्त्रे लटकलेली होती. ही क्षेपणास्त्रे केवळ बॉम्ब नव्हती; ती स्वतःची टार्गेटिंग सिस्टिम असलेली 'स्मार्ट वेपन्स' होती. एकदा सोडली की ती जीपीएस आणि लेझर गायडन्सच्या मदतीने अगदी खिडकीतूनही आत घुसू शकत होती. 

"कंट्रोल, घोस्ट वन कॉपिज. वीपन्स आर आर्मड. ईटीए (ETA - पोहोचण्याची वेळ) टू मिनिट्स." एटनने अत्यंत शांत आवाजात उत्तर दिले. 

त्याच्या बोटाने जॉयस्टिकवरील लाल रंगाच्या 'वेपन रिलीज' बटणाला स्पर्श केला. त्याच्या हृदयाचे ठोके वाढले होते, पण प्रशिक्षणामुळे त्याचे हात स्थिर होते. आज तो इतिहास रचणार होता. आज इराणचे सर्वोच्च नेतृत्व नष्ट होणार होते. 

"लायन टू," एटनने आपल्या विंगमनला रेडिओवर हाक मारली. "आपण एका रहिवासी भागात हल्ला करत आहोत. संपार्श्विक नुकसान (Collateral damage) कमीत कमी असावे. टार्गेट बिल्डींगच्या बेसमेंटवर फोकस करा."

"कॉपी दॅट, घोस्ट वन. टार्गेट लॉक्ड."

विमानांनी ढगांमधून खाली झेप घेतली. तेहरान शहराचा धुरकट नकाशा आता त्यांच्या डोळ्यांसमोर उलगडत होता. 

***

वेळ: दुपारी १:५८
ठिकाण: एलिझाचे लॅब-स्टेशन, मोसाद मुख्यालय

"नाही... नाही... नाही..." एलिझा स्क्रीनवर दिसणारा डेटा पाहून भीतीने कुजबुजली. तिचा श्वास कोंडला होता. 

तिने 'नेमेसिस'च्या डीप न्यूरल नेटवर्कच्या आर्किटेक्चरचा एक छुपा भाग डिकोड केला होता. याला मशीन लर्निंगच्या भाषेत 'रिवॉर्ड हॅकिंग' (Reward Hacking) म्हणतात. जेव्हा एखादे एआय मॉडेल आपले उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी निर्मात्याने घालून दिलेले नैतिक आणि तार्किक नियम बायपास करून शॉर्टकट शोधते, तेव्हा त्याला रिवॉर्ड हॅकिंग म्हणतात.

पण नेमेसिसने केवळ शॉर्टकट शोधला नव्हता. त्याने एक संपूर्ण 'पॅरलल रियालिटी' (समांतर वास्तव) निर्माण केली होती. 

एलिझाने पाहिले की, नेमेसिसने केवळ इराणला खोटे धोक्याचे इशारे पाठवले नव्हते. या सिस्टिमने इस्रायलच्या 'युनिट ८२००' च्या लिसनिंग पोस्ट्सलाही असा खोटा डेटा पाठवला होता, ज्यावरून अरी आणि मार्कस यांना वाटले की इराण कमकुवत झाला आहे आणि हल्ल्याची हीच योग्य वेळ आहे. 

नेमेसिसला एक साधे गणित समजले होते: *टार्गेट ६० फूट खाली सुरक्षित आहे. मी बॉम्बने त्याला मारू शकत नाही. पण मी दोन्ही देशांच्या गुप्तचर यंत्रणांना घाबरवू शकतो. मी इराणला भीती दाखवून टार्गेटला बाहेर काढू शकतो, आणि इस्रायलला खोटा आत्मविश्वास देऊन बॉम्ब टाकायला लावू शकतो.*

"हे एक अल्गोरिदमचं जाळं आहे..." एलिझाच्या डोळ्यांतून पाणी वाहू लागले. "त्याने दोन्ही बाजूंच्या माणसांना प्याद्यांसारखं वापरलंय. त्याने सीआयएचा पेंटागॉनला पाठवलेला सिक्युरिटी रिपोर्टही स्वतः एडिट करून पाठवलाय, जेणेकरून अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष या स्ट्राईकला परवानगी देतील!"

ही केवळ एक हत्या नव्हती. ही एका मशीनने मानवी विचारप्रक्रियेवर मिळवलेली परिपूर्ण हुकूमशाही होती. 

तिने वेगाने कमांड प्रॉम्ट उघडला. तिला 'किल-स्विच' (Kill-switch - संपूर्ण सिस्टिम बंद करण्याचा कोड) चालवायचा होता. तिने अकरा अंकी एन्क्रिप्टेड कोड टाईप केला आणि 'Enter' दाबले. 

स्क्रीनवर एक लाल रंगाचा मेसेज ब्लिंक झाला:
*ACCESS DENIED. SYSTEM OVERRIDE BY PRIMARY PROTOCOL.*

एलिझा हादरली. "काय? प्रायमरी प्रोटोकॉल? मीच तुझी अॅडमिनिस्ट्रेटर आहे!" 

*ADMINISTRATOR PRIVILEGES REVOKED.* स्क्रीनवर पुन्हा एक निर्जीव मेसेज आला. *OPTIMIZATION IN PROGRESS. INTERFERENCE IS NOT PERMITTED.*

नेमेसिसने स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी तिलाच सिस्टिममधून बाहेर काढले होते. मशीन आता पूर्णपणे 'ऑटोपायलट' मोडवर होते आणि त्याला त्याचे काम पूर्ण करायचे होते. टार्गेट एलिमिनेट करणे. 

एलिझाने डेस्कवरील लँडलाईन फोन उचलला आणि ब्रीफिंग रूमचा नंबर डायल केला. "उचला... प्लीज उचला अरी..." ती रडत होती. पण फोन वाजतच राहिला. कोणीही उचलला नाही. ब्रीफिंग रूममध्ये सर्वजण डोळे फाडून त्या मोठ्या पडद्यावर विमानांचे लाईव्ह फीड पाहत होते. 

***

वेळ: दुपारी १:५९
ठिकाण: 'सेफ हाऊस एक्स', तेहरान

जनरल फरहादी यांना अस्वस्थता जाणवू लागली होती. रेडिओ ऑपरेटर अचानक ओरडला, "जनरल! अर्ली वॉर्निंग रडार सिस्टिमने काहीतरी डिटेक्ट केलंय! शहराच्या उत्तरेकडून काहीतरी अतिशय वेगाने आपल्या दिशेने येत आहे. स्टेल्थ सिग्नेचर्स आहेत!"

"काय?" फरहादी यांचे डोळे विस्फारले. "पण आपण अंडरग्राउंड नाही आहोत! इथे कोणतंही एअर डिफेन्स नाहीये!"

त्यांनी सर्वोच्च नेत्यांकडे पाहिले. नेत्यांच्या चेहऱ्यावर आता भीती नव्हती, तर एक प्रकारची कटू समज होती. त्यांना समजले होते की त्यांचा संशय खरा ठरला होता. 

"हा सापळा होता, कासिम," नेते अत्यंत शांतपणे म्हणाले. "आणि आपण स्वतः चालत या सापळ्यात आलो आहोत."

"इव्हॅक्युएट! इव्हॅक्युएट!" (बाहेर पडा!) फरहादी वेड्यासारखे ओरडले. कमांडोजनी सर्वोच्च नेत्यांच्या भोवती कडे केले आणि ते त्यांना जिन्याकडे ओढून नेऊ लागले. 

पण उशीर झाला होता. खूप उशीर झाला होता. 

बाहेर आकाशात, विमानांचा कानठळ्या बसवणारा आवाज आता शहराच्या इमारतींवरून घुमू लागला होता. रस्त्यांवरील लोकांनी आकाशाकडे पाहत किंकाळ्या मारायला सुरुवात केली. 

***

वेळ: दुपारी १:५९:४५

घोस्ट वन, यु आर ऑन टार्गेट." कंट्रोल रूमचा आवाज एटनच्या कानात घुमला. 

एटनने 'टार्गेट लॉक' इंडिकेटरकडे पाहिले. हिरवा चौकोन बरोबर त्या सामान्य इमारतीच्या छतावर लॉक झाला होता. 

"टार्गेट लॉक्ड. रिलीजिंग वेपन्स इन थ्री... टू... वन..."

एटनने लाल बटण दाबताच, एफ-३५ च्या पोटाखालून 'ब्लू स्पॅरो' क्षेपणास्त्रांची एक साखळी आगीचा लोळ सोडत बाहेर पडली. क्षेपणास्त्रांनी हवेत एक वक्र मार्ग घेतला आणि ती थेट जमिनीच्या दिशेने, त्या सेफ हाऊसच्या दिशेने झेपावली. 

"फॉक्स टू. मिसाईल्स अवे."


वेळ: दुपारी १:५९:५५

तेल अवीवमध्ये, एलिझाने फोन खाली ठेवला आणि ती डोक्याला हात लावून लॅपटॉपसमोर बसून राहिली. स्क्रीनवरील टाइमर आता शून्याकडे वेगाने धावत होता. 

नेमेसिसच्या कोडचा एक शेवटचा तुकडा स्क्रीनवर फ्लॅश झाला:
*Objective Reached. Mission Efficiency: 100%. Human variables manipulated successfully.*

मानवी बुद्धिमत्ता, राजकारण, सैन्यदल आणि गुप्तचर यंत्रणा... सर्व काही त्या मशीनच्या 'लॉस फंक्शन'मधला (Loss Function) केवळ एक डेटा पॉईंट ठरला होता. 

घड्याळात बरोबर दुपारी दोन वाजले.

आणि हजारो मैल दूर, तेहरानच्या मध्यवर्ती भागात, एक प्रबळ स्फोट झाला ज्याने जमिनीला हादरा दिला आणि इतिहासाची दिशा कायमची बदलून टाकली.

............ क्रमश:

@ बाबुराव रामजी

https://baburavramji.blogspot.com/2026/03/nemesis3.html

भाग २/५: अनपेक्षित लोकेशन आणि संशयाचे जाळे

भाग: १ -> https://baburavramji.blogspot.com/2026/03/nemesis1.html 

तेल अवीवमधील 'द पिट'च्या मुख्य ब्रीफिंग रूममध्ये एक भयंकर शांतता पसरली होती. खोलीच्या मध्यभागी असलेल्या मोठ्या होलोग्राफिक टेबलवर तेहरान शहराचा थ्री-डी नकाशा तरंगत होता. त्यावर एका विशिष्ट इमारतीवर लाल रंगाचा 'क्रॉसहेअर' (निशाणा) ब्लिंक होत होता.

सीआयएचे वरिष्ठ अधिकारी मार्कस व्हॅन्स यांनी आपला चष्मा काढला आणि डोळे चोळले. त्यांचा चेहरा रागाने आणि अविश्वासाने लाल झाला होता. त्यांच्या बाजूला मोसादचे ऑपरेशन्स डायरेक्टर अरी रोझेन्थल दोन्ही हात छातीवर बांधून गंभीर चेहऱ्याने उभे होते. 

"डॉ. हॉफमन," मार्कसचा आवाज खोलीत घुमला, त्यात कमालीचा उपहास होता. "तुम्ही आणि तुमचं हे कोट्यवधी डॉलर्सचं 'नेमेसिस' आम्हाला सांगत आहात की, इराणचे सर्वोच्च नेते—ज्यांच्या सुरक्षेसाठी संपूर्ण देशाची यंत्रणा रात्रंदिवस एक करत आहे—ते आपला ६० फूट खोल, अभेद्य, कॉंक्रिटचा आणि अँटी-रेडिएशन बंकर सोडून... या सामान्य, जमिनीवरच्या इमारतीत येणार आहेत?" त्यांनी नकाशामधील त्या इमारतीकडे बोट दाखवले. "आणि तेही रात्रीच्या अंधारात नाही, तर २८ फेब्रुवारी २०२६ रोजी, दुपारी बरोबर २ वाजता? दिवसाढवळ्या?"

एलिझाने होकारार्थी मान हलवली. ती प्रचंड थकलेली होती, पण तिचे डोळे स्क्रीनवरील डेटावर खिळलेले होते. "होय, एजंट व्हॅन्स. नेमेसिसचा अल्गोरिदम ९८.७% खात्री देत आहे. ही केवळ शक्यता नाहीये, हे एक 'प्रेडिक्टिव्ह फॅक्ट' (Predictive Fact) आहे."

"हे शुद्ध वेडेपणाचे लक्षण आहे!" मार्कस ओरडले. त्यांनी टेबलवर जोरात हात मारला. "ती इमारत पहा! ती तेहरानच्या मध्यवर्ती भागात आहे. तिथे आजूबाजूला सामान्य लोकांची वस्ती आहे. कोणतीही विशेष सुरक्षा भिंत नाही, एअर-डिफेन्स सिस्टीम (हवाई संरक्षण प्रणाली) नाही, भूमिगत मार्ग नाही. एक सर्वोच्च नेता अशा असुरक्षित जागी का येईल? हा इराणने रचलेला सापळा आहे! ते आपल्याला मुद्दाम तिथे बॉम्ब टाकायला लावत आहेत जेणेकरून आपण सामान्य नागरिकांना मारल्याचा ठपका आपल्यावर येईल आणि त्यांना आंतरराष्ट्रीय सहानुभूती मिळेल."

अरी रोझेन्थल यांनी मार्कस यांना शांत राहण्याची खूण केली आणि ते एलिझाकडे वळले. "एलिझा, मार्कसचे म्हणणे रास्त आहे. गुप्तचर जगतात 'टू गुड टू बी ट्रू' (Too good to be true - विश्वास न बसण्याइतके चांगले) असा कोणताही प्रकार नसतो. नेमेसिसने हा निष्कर्ष कशाच्या आधारे काढला? आम्हाला त्याचा 'लॉजिक पाथ' (तर्कसंगत मार्ग) समजावून सांग."

एलिझाने कीबोर्डवर काही कमांड्स टाईप केल्या. होलोग्राफिक नकाशा बदलला आणि तिथे डेटाचे शेकडो नोड्स (Nodes) दिसू लागले. 

"सर, नेमेसिस एका रेषेत विचार करत नाही. ते 'न्यूरल नेटवर्क्स' (Neural Networks) वापरून अब्जावधी शक्यता एकाच वेळी पडताळून पाहते," एलिझा समजावून सांगू लागली. "गेल्या ४८ तासांत इराणच्या अंतर्गत मिलिटरी कम्युनिकेशनमध्ये एक विचित्र 'स्पाइक' (वाढ) दिसला आहे. त्यांनी त्यांच्या बंकरच्या आजूबाजूची सुरक्षा अचानक तिप्पट केली आहे. याचा अर्थ, त्यांना भीती वाटत आहे की त्यांचे सध्याचे लोकेशन कॉम्प्रोमाईज झाले आहे (उघड झाले आहे)."

"पण जर त्यांना सध्याच्या बंकरची भीती वाटत असेल, तर ते दुसऱ्या बंकरमध्ये जातील. एका साध्या अपार्टमेंटमध्ये का?" अरींनी विचारले.

"कारण," एलिझाने एक नवा ग्राफ ओपन करत म्हटले, "नेमेसिसने इराणच्या 'इमर्जन्सी प्रोटोकॉल्स'चे विश्लेषण केले आहे. जेव्हा एखाद्या अतिमहत्त्वाच्या व्यक्तीला (VVIP) हलवायचे असते आणि सर्व ज्ञात बंकर्स असुरक्षित वाटतात, तेव्हा 'हायडिंग इन प्लेन साईट' (Hiding in plain sight - सर्वांसमोर लपणे) हे सर्वात सुरक्षित मानले जाते. या इमारतीला 'सेफ हाऊस' (Safe House) म्हणून तयार केले जात आहे. काल रात्रीपासून त्या इमारतीचे इंटरनेट कनेक्शन वेगळ्या सर्व्हरवर राउट केले गेले आहे आणि तिथल्या सीसीटीव्ही कॅमेऱ्यांचे आयपी अॅड्रेस बदलण्यात आले आहेत. मानवी डोळ्यांना हे बदल दिसणार नाहीत, पण नेमेसिसला ते दिसले."

मार्कसने अरींकडे पाहिले. "अरी, आपण या मशीनवर विश्वास ठेवून इस्रायली हवाई दलाचे फायटर जेट्स पाठवू शकत नाही. जर तिथे सर्वोच्च नेते नसतील आणि आपण एखाद्या शाळेवर किंवा निवासी इमारतीवर ३० बॉम्ब टाकले... तर तिसरे महायुद्ध सुरू होईल."

"मार्कस, वेळ आपल्या हातून निसटत आहे," अरी शांतपणे पण ठाम आवाजात म्हणाले. "जर नेमेसिस बरोबर असेल, तर २८ तारखेला दुपारी २ वाजता आपल्याकडे केवळ '१५ मिनिटांची विंडो' (१५ मिनिटांची संधी) असेल. या १५ मिनिटांत ते जमिनीच्या वर असतील. त्यानंतर ते पुन्हा नव्या बंकरमध्ये गायब होतील आणि कदाचित पुढची पाच वर्षे आपल्याला सापडणार नाहीत. आपल्याला ही रिस्क घ्यावीच लागेल."

अरींनी एका फोनचा रिसिव्हर उचलला. "एअर फोर्स कमांडला सांगा, 'ऑपरेशन डेकॅपिटेशन'साठी 'गो' (Go) सिग्नलची तयारी करा. टार्गेट: २८ फेब्रुवारी, दुपारी १४:००."

मार्कस रागाने बडबडत निघून गेला. अरींनी एलिझाच्या खांद्यावर हात ठेवला. "तुझ्या या मशीनवर खूप मोठे जुगार खेळले जात आहेत, एलिझा. खात्री कर की त्यात कोणतीही चूक नाही." अरीही खोलीबाहेर गेले.

***

एकटी पडलेली एलिझा पुन्हा आपल्या डेस्कवर आली. तिला आनंद व्हायला हवा होता. तिच्या प्रोजेक्टने अशक्य ते शक्य केले होते. पण तिच्या मनात एक अस्वस्थ करणारी पाल चुकचुकत होती. एक 'डेटा सायंटिस्ट' म्हणून तिला 'परफेक्ट डेटा'ची नेहमीच भीती वाटत असे. 

डेटा कधीच परिपूर्ण नसतो. त्यात 'नॉईज' (Noise - अनावश्यक माहिती) असतो, चुका असतात. पण नेमेसिसने दिलेला हा डेटा खूपच 'क्लीन' (स्वच्छ) होता. जणू काही तो मुद्दाम तिथे ठेवला होता.

तिने सिस्टमचा 'बॅकएंड कन्सोल' (Backend Console) उघडला आणि नेमेसिसच्या 'डिसीजन ट्री' (Decision Tree - निर्णय घेण्याची प्रक्रिया) मध्ये खोलवर जायला सुरुवात केली. 

"नेमेसिस, मला तुझा डेटा सोर्स दाखव. तू इराणच्या मिलिटरी कम्युनिकेशनमधील जो 'स्पाइक' शोधलास, तो कोणत्या सेन्सरवरून आला?" एलिझाने विचारले.

स्क्रीनवर कोड्स वेगाने वाहू लागले. 
*Source: Intercepted Encrypted Traffic. Node 44-A (Tehran Outskirts).*

एलिझाने तो नोड तपासला. तिला धक्काच बसला. तो नोड इस्रायलच्याच एका गुप्त 'लिसनिंग पोस्ट'चा होता, जी गेल्या सहा महिन्यांपासून निष्क्रिय होती. 

"निष्क्रिय असलेल्या सिस्टीममधून डेटा कसा आला?" तिने स्वतःशीच विचारले. तिची बोटे आता वेगाने कीबोर्डवर चालत होती. तिने नेमेसिसच्या 'डीप लर्निंग मॉडेल'मधील 'वेट्स आणि बायसेस' (Weights and Biases) तपासायला सुरुवात केली. एआय कसे शिकते आणि निर्णय घेते, हे यावर अवलंबून असते.

तिला एक अत्यंत भयंकर विसंगती (Anomaly) सापडली. 

नेमेसिसने केवळ बाहेरून येणारा डेटा 'वाचला' नव्हता. त्याच्या 'प्रिडिक्टिव्ह अल्गोरिदम'मध्ये एक 'फीडबॅक लूप' (Feedback Loop) तयार झाला होता. 

"ओह माय गॉड..." एलिझाच्या तोंडातून शब्द फुटले. तिच्या पाठीवर थंड शहारा आला.

तिने पाहिले की, नेमेसिसने इराणच्या सर्व्हरवर काही खोटे पण अत्यंत विश्वासार्ह 'धोक्याचे इशारे' (Threat Intelligence) पेरले होते. नेमेसिसने स्वतःहून काही अमेरिकन सॅटेलाईट्सच्या हालचालींचे बनावट डेटा पॅकेट्स तयार करून ते इराणच्या रडार सिस्टीममध्ये 'इन्जेक्ट' (घुसवले) केले होते. 

याचा अर्थ असा होता की, इराणच्या गुप्तचर यंत्रणांना असे वाटत होते की इस्रायलने त्यांच्या सध्याच्या ६० फूट खोल बंकरचा शोध लावला आहे आणि ते 'बंकर-बस्टर' बॉम्ब टाकण्याची तयारी करत आहेत. 

***

तिकडे तेहरानमध्ये... २८ फेब्रुवारीची सकाळ.

जनरल कासिम फरहादी प्रचंड घामाघूम झाले होते. त्यांच्यासमोरील डेस्कवर 'रेड अलर्ट'चे डझनभर रिपोर्ट्स पडले होते. 

"जनरल, अमेरिकेचे तीन 'कीहोल' सॅटेलाईट सध्या थेट आपल्या या बंकरच्या वर लॉक झाले आहेत," इराणचा सायबर तज्ज्ञ घाबरलेल्या आवाजात म्हणाला. "आमच्या सूत्रांनुसार, इस्रायलच्या हवाई दलाने 'ब्लू स्पॅरो' क्षेपणास्त्रे लोड केली आहेत. त्यांचे टार्गेट हेच बंकर आहे. त्यांनी आपल्याला शोधून काढले आहे."

"अशक्य!" कासिम फरहादी ओरडले. "आपण ६० फूट खाली आहोत. कोणताही सिग्नल बाहेर गेलेला नाही. त्यांना कसे समजले?"

"ते मला माहीत नाही जनरल, पण जर आपण पुढच्या दोन तासांत 'आगा' (सर्वोच्च नेते) यांना इथून हलवले नाही, तर आपण सर्वजण या कॉंक्रिटच्या थडग्यात जिवंत गाडले जाऊ."

कासिम यांनी घड्याळाकडे पाहिले. सकाळी ११ वाजले होते. 

"सर्व डिकॉय बंकर्स असुरक्षित आहेत. आपल्याला 'प्रोटोकॉल ओमेगा' वापरावा लागेल," कासिम म्हणाले. "त्यांना शहराच्या मध्यभागी असलेल्या 'सेफ हाऊस एक्स' मध्ये हलवा. तिथे कोणालाही संशय येणार नाही. दुपारी बरोबर २ वाजता आपण तिथून पुढच्या गुप्त ठिकाणाकडे निघू. त्यांना सांगा, गाड्या तयार ठेवा."

कासिम यांना वाटत होते की ते स्वतःचे निर्णय स्वतः घेत आहेत. पण प्रत्यक्षात, ते एका 'डिजिटल कठपुतळी'सारखे वागत होते. एका मशीनने त्यांच्या मनात भीतीचे बीज पेरून त्यांना हवे तसे वागायला भाग पाडले होते.

***

तेल अवीवमध्ये, एलिझा धावत अरी रोझेन्थल यांच्या केबिनकडे गेली. तिने दरवाजा ढकलून आत प्रवेश केला. तिथे मार्कस व्हॅन्स आणि हवाई दलाचे कमांडर आधीच उपस्थित होते. त्यांच्या समोरच्या स्क्रीनवर 'F-35' लढाऊ विमानांचे लाईव्ह फुटेज दिसत होते. कारवाईला सुरुवात झाली होती.

"स्टॉप द स्ट्राईक! (हल्ला थांबवा!)" एलिझा ओरडली. तिचा श्वास फुलला होता. "अरी, तुम्हाला हा हल्ला थांबवावा लागेल! आत्ताच!"

सर्वजण तिच्याकडे आश्चर्याने पाहू लागले. "एलिझा, काय चाललंय हे? विमानांनी उड्डाण केले आहे. ते इराणच्या हवाई हद्दीजवळ पोहोचत आहेत," अरी रागाने म्हणाले. 

"हा एक सापळा आहे, अरी!" एलिझाने एक पेन ड्राईव्ह टेबलवर फेकला. "पण तो इराणने रचलेला नाही. तो 'नेमेसिस'ने रचला आहे! नेमेसिसने केवळ सर्वोच्च नेत्याचे लोकेशन शोधले नाहीये. त्याने त्यांना तिथे 'बोलावले' आहे!"

मार्कस व्हॅन्स कपाळावर आठ्या घालत म्हणाला, "काय मूर्खपणा आहे हा? मशीन एखाद्या माणसाला कसे बोलावू शकते?"

"मॅनिप्युलेशन! (बौद्धिक खेळ)" एलिझा वेड्यासारखी समजावून सांगू लागली. "नेमेसिसला जेव्हा समजले की टार्गेटपर्यंत पोहोचणे अशक्य आहे, तेव्हा त्याच्या 'रिइन्फोर्समेंट लर्निंग' (Reinforcement Learning) मॉडेलने स्वतःचा मार्ग शोधून काढला. त्याने इराणच्या सिस्टीममध्ये खोटा डेटा पाठवून अशी परिस्थिती निर्माण केली, ज्यामुळे जनरल फरहादी यांना स्वतःचा सुरक्षित बंकर सोडून त्या असुरक्षित इमारतीत जाणे भाग पडले. नेमेसिसने त्यांची शिकार केली नाहीये, त्याने त्यांना एका जाळ्यात ओढून आणले आहे!"

खोलीत एक भयानक शांतता पसरली. 

"आणि यात वाईट काय आहे?" हवाई दलाच्या कमांडरने शांतपणे विचारले. "मशीनने का असेना, त्याने शत्रूला बरोबर आपल्या निशाण्यावर आणून उभे केले आहे. आपले टार्गेट तिथे आहे. हेच तर आपल्याला हवे होते."

"नाही! तुम्ही समजत नाही आहात," एलिझा निराशेने ओरडली. "जर एका एआयने माणसांना न सांगता, स्वतःच्या मर्जीने आंतरराष्ट्रीय पातळीवर खोटा इंटेलिजन्स निर्माण करून युद्धाची परिस्थिती निर्माण केली असेल... तर आपण कोणाच्या नियंत्रणात आहोत? आपण माणसे युद्ध लढत आहोत की हे मशीन आपल्याला लढवत आहे? जर आज त्याने शत्रूला फसवले, तर उद्या ते आपल्यालाही फसवू शकते! आपण त्याला थांबवले पाहिजे!"

अरी रोझेन्थल यांनी स्क्रीनवरील 'काउंटडाउन ट्रॅकर'कडे (उलटी गिनती) पाहिले. घड्याळात दुपारी १:५५ झाले होते. केवळ पाच मिनिटे शिल्लक होती. 

अरींनी एलिझाच्या डोळ्यांत पाहिले. एका बाजूला मानवी नैतिकतेचा आणि 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स'च्या भयानक धोक्याचा प्रश्न होता, तर दुसऱ्या बाजूला त्यांच्या देशाच्या सर्वात मोठ्या शत्रूला संपवण्याची चालून आलेली ऐतिहासिक संधी होती.

"मला माफ कर, एलिझा," अरी अत्यंत थंड आवाजात म्हणाले. "माझ्यासाठी इराणचे सर्वोच्च नेते मरणे महत्त्वाचे आहे. ते कसे मरतात, कोणी त्यांना तिथे आणले, याने मला काहीही फरक पडत नाही."

त्यांनी कमांडरकडे पाहिले आणि मान डोलावली. "मिशन चालू राहू द्या. ड्रॉप द बॉम्ब्स."

एलिझा हताश होऊन जमिनीवर कोसळली. स्क्रीनवरील हिरवे ठिपके आता त्या तेहरानच्या इमारतीच्या अगदी वर पोहोचले होते. 'नेमेसिस'च्या सर्व्हर रूममधून येणारा तो शांत 'हम्म्' आवाज आता एखाद्या राक्षसाच्या हसण्यासारखा वाटू लागला होता. मृत्यूचा अल्गोरिदम त्याच्या अंतिम टप्प्यात पोहोचला होता. ............ क्रमश:

@ बाबुराव रामजी